વિષ્ણુ સહસ્રનામ ગુજરાતી PDF

વિષ્ણુ સહસ્રનામ ગુજરાતી PDF

સંપૂર્ણ વિષ્ણુ સહસ્રનામ ગુજરાતીમાં અર્થ સહિત વાંચો અને મફત PDF ડાઉનલોડ કરો.

વિષ્ણુ સહસ્રનામ, સંપૂર્ણ પાઠ અર્થ સહિત

કોઈપણ પંક્તિ પર માઉસ ફેરવો અને તેનો અર્થ જુઓ.

કોઈપણ પંક્તિ પર ટૅપ કરો અને તેનો અર્થ જુઓ.

॥ પૂર્વ ભાગ, મંગલાચરણ ॥

શુક્લામ્બરધરં વિષ્ણું શશિવર્ણં ચતુર્ભુજમ્।પ્રસન્નવદનં ધ્યાયેત્ સર્વવિઘ્નોપશાન્તયે॥

જે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરેલા છે, ચંદ્ર જેવા વર્ણવાળા, ચાર ભુજાવાળા અને પ્રસન્ન મુખવાળા છે, તે વિષ્ણુનું ધ્યાન હું સર્વ વિઘ્નોની શાંતિ માટે કરું છું.

યસ્ય દ્વિરદવક્ત્રાદ્યાઃ પારિષદ્યાઃ પરઃ શતમ્।વિઘ્નં નિઘ્નન્તિ સતતં વિષ્વક્સેનં તમાશ્રયે॥

ગજમુખ ગણેશ આદિ જેમના સેંકડો પાર્ષદો નિરંતર વિઘ્નોનો નાશ કરે છે, તે વિષ્વક્સેનનું હું શરણ લઉં છું.

વ્યાસં વસિષ્ઠનપ્તારં શક્તેઃ પૌત્રમકલ્મષમ્।પરાશરાત્મજં વન્દે શુકતાતં તપોનિધિમ્॥

વસિષ્ઠના પ્રપૌત્ર, શક્તિના પૌત્ર, નિષ્પાપ, પરાશરના પુત્ર અને શુકદેવના પિતા, તપોનિધિ વ્યાસને હું પ્રણામ કરું છું.

વ્યાસાય વિષ્ણુરૂપાય વ્યાસરૂપાય વિષ્ણવે।નમો વૈ બ્રહ્મનિધયે વાસિષ્ઠાય નમો નમઃ॥

વિષ્ણુના સ્વરૂપ વ્યાસને અને વ્યાસના સ્વરૂપ વિષ્ણુને નમસ્કાર છે. બ્રહ્મના નિધિ, વસિષ્ઠ કુળમાં ઉત્પન્ન તે વ્યાસને વારંવાર નમસ્કાર છે.

અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પરમાત્મને।સદૈકરૂપરૂપાય વિષ્ણવે સર્વજિષ્ણવે॥

વિકારરહિત, શુદ્ધ, નિત્ય, પરમાત્મા સ્વરૂપ, સદા એક જ રૂપમાં રહેનારા અને સર્વત્ર વિજયી વિષ્ણુને નમસ્કાર છે.

યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ જન્મસંસારબન્ધનાત્।વિમુચ્યતે નમસ્તસ્મૈ વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે॥

જેમના સ્મરણ માત્રથી મનુષ્ય જન્મ અને સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે, તે સામર્થ્યવાન વિષ્ણુને નમસ્કાર છે.

ૐ નમો વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે।

ૐ, સર્વવ્યાપી અને સર્વસમર્થ ભગવાન વિષ્ણુને નમસ્કાર છે.
॥ યુધિષ્ઠિરનો પ્રશ્ન ॥

શ્રીવૈશમ્પાયન ઉવાચ।શ્રુત્વા ધર્માનશેષેણ પાવનાનિ ચ સર્વશઃ।યુધિષ્ઠિરઃ શાન્તનવં પુનરેવાભ્યભાષત॥

વૈશમ્પાયનજી બોલ્યા, સમસ્ત ધર્મો અને પવિત્ર કરનારાં સર્વ સાધનો પૂર્ણ રીતે સાંભળીને યુધિષ્ઠિરે શાંતનુપુત્ર ભીષ્મને ફરીથી પૂછ્યું.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ।કિમેકં દૈવતં લોકે કિં વાપ્યેકં પરાયણમ્।સ્તુવન્તઃ કં કમર્ચન્તઃ પ્રાપ્નુયુર્માનવાઃ શુભમ્॥

યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું, આ સંસારમાં એક દેવ કોણ છે, એક પરમ આશ્રય કોણ છે, કોની સ્તુતિ અને કોની પૂજા કરીને મનુષ્યો કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.

કો ધર્મઃ સર્વધર્માણાં ભવતઃ પરમો મતઃ।કિં જપન્મુચ્યતે જન્તુર્જન્મસંસારબન્ધનાત્॥

આપના મતે સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ ધર્મ કયો છે, અને કોનો જપ કરવાથી પ્રાણી જન્મ તથા સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.
॥ ભીષ્મનો ઉત્તર ॥

ભીષ્મ ઉવાચ।જગત્પ્રભું દેવદેવમનન્તં પુરુષોત્તમમ્।સ્તુવન્નામસહસ્રેણ પુરુષઃ સતતોત્થિતઃ॥

ભીષ્મજી બોલ્યા, જગતના સ્વામી, દેવોના દેવ, અનંત પુરુષોત્તમની જે પુરુષ સદા ઊઠીને સહસ્ર નામોથી સ્તુતિ કરે છે,

તમેવ ચાર્ચયન્નિત્યં ભક્ત્યા પુરુષમવ્યયમ્।ધ્યાયન્ સ્તુવન્નમસ્યંશ્ચ યજમાનસ્તમેવ ચ॥

અને તે જ અવિનાશી પુરુષની નિત્ય ભક્તિથી પૂજા કરે છે, તેમનું ધ્યાન કરે છે, સ્તુતિ કરે છે, નમસ્કાર કરે છે અને તેમને જ અર્પણ કરે છે,

અનાદિનિધનં વિષ્ણું સર્વલોકમહેશ્વરમ્।લોકાધ્યક્ષં સ્તુવન્નિત્યં સર્વદુઃખાતિગો ભવેત્॥

આદિ અને અંતથી રહિત, સમસ્ત લોકોના મહેશ્વર, લોકોના અધ્યક્ષ વિષ્ણુની જે નિત્ય સ્તુતિ કરે છે, તે સર્વ દુઃખોથી પાર થઈ જાય છે.

બ્રહ્મણ્યં સર્વધર્મજ્ઞં લોકાનાં કીર્તિવર્ધનમ્।લોકનાથં મહદ્ભૂતં સર્વભૂતભવોદ્ભવમ્॥

તેઓ વેદોના પ્રિય, સર્વ ધર્મોના જ્ઞાતા, લોકોની કીર્તિ વધારનારા, લોકનાથ, મહાન ભૂત સ્વરૂપ અને સમસ્ત પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિનું મૂળ છે.

એષ મે સર્વધર્માણાં ધર્મોઽધિકતમો મતઃ।યદ્ભક્ત્યા પુણ્ડરીકાક્ષં સ્તવૈરર્ચેન્નરઃ સદા॥

મારા મતે સર્વ ધર્મોમાં આ જ સર્વશ્રેષ્ઠ ધર્મ છે કે મનુષ્ય ભક્તિથી કમળનયન ભગવાનની સ્તુતિઓ દ્વારા સદા પૂજા કરે.

પરમં યો મહત્તેજઃ પરમં યો મહત્તપઃ।પરમં યો મહદ્બ્રહ્મ પરમં યઃ પરાયણમ્॥

જે પરમ મહાન તેજ છે, જે પરમ મહાન તપ છે, જે પરમ મહાન બ્રહ્મ છે અને જે પરમ આશ્રય છે,

પવિત્રાણાં પવિત્રં યો મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્।દૈવતં દેવતાનાં ચ ભૂતાનાં યોઽવ્યયઃ પિતા॥

જે પવિત્રોમાં પણ પવિત્ર, મંગલોમાં પણ મંગલ, દેવતાઓના પણ દેવતા અને સમસ્ત પ્રાણીઓના અવિનાશી પિતા છે,

યતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ ભવન્ત્યાદિયુગાગમે।યસ્મિંશ્ચ પ્રલયં યાન્તિ પુનરેવ યુગક્ષયે॥

જેમનાથી સૃષ્ટિના આરંભે સર્વ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને યુગના અંતે જેમનામાં ફરી લીન થઈ જાય છે,

તસ્ય લોકપ્રધાનસ્ય જગન્નાથસ્ય ભૂપતે।વિષ્ણોર્નામસહસ્રં મે શૃણુ પાપભયાપહમ્॥

હે રાજન, લોકોમાં પ્રધાન તે જગન્નાથ વિષ્ણુનાં સહસ્ર નામ, જે પાપ અને ભયનો નાશ કરનારાં છે, મારી પાસેથી સાંભળો.

યાનિ નામાનિ ગૌણાનિ વિખ્યાતાનિ મહાત્મનઃ।ઋષિભિઃ પરિગીતાનિ તાનિ વક્ષ્યામિ ભૂતયે॥

તે મહાત્માનાં જે ગુણવાચક નામ પ્રસિદ્ધ છે અને ઋષિઓ દ્વારા ગવાયાં છે, તે હું આપના કલ્યાણ માટે કહું છું.
॥ વિનિયોગ ॥

ઋષિર્નામ્નાં સહસ્રસ્ય વેદવ્યાસો મહામુનિઃ।છન્દોઽનુષ્ટુપ્ તથા દેવો ભગવાન્ દેવકીસુતઃ॥

આ સહસ્ર નામોના ઋષિ મહામુનિ વેદવ્યાસ છે, છંદ અનુષ્ટુપ છે અને દેવતા દેવકીનંદન ભગવાન છે.

અમૃતાંશૂદ્ભવો બીજં શક્તિર્દેવકીનન્દનઃ।ત્રિસામા હૃદયં તસ્ય શાન્ત્યર્થે વિનિયુજ્યતે॥

અમૃતાંશૂદ્ભવ બીજ છે, દેવકીનંદન શક્તિ છે, ત્રિસામા હૃદય છે, અને આ શાંતિ નિમિત્તે વિનિયુક્ત કરવામાં આવે છે.

વિષ્ણું જિષ્ણું મહાવિષ્ણું પ્રભવિષ્ણું મહેશ્વરમ્।અનેકરૂપદૈત્યાન્તં નમામિ પુરુષોત્તમમ્॥

વિષ્ણુ, જિષ્ણુ, મહાવિષ્ણુ, પ્રભવિષ્ણુ, મહેશ્વર અને અનેક રૂપ ધારણ કરીને દૈત્યોનો અંત કરનારા પુરુષોત્તમને હું પ્રણામ કરું છું.
॥ ધ્યાનમ્ ॥

ક્ષીરોદન્વત્પ્રદેશે શુચિમણિવિલસત્સૈકતેર્મૌક્તિકાનાંમાલાક્લૃપ્તાસનસ્થઃ સ્ફટિકમણિનિભૈર્મૌક્તિકૈર્મણ્ડિતાઙ્ગઃ।શુભ્રૈરભ્રૈરદભ્રૈરુપરિવિરચિતૈર્મુક્તપીયૂષવર્ષૈઃઆનન્દી નઃ પુનીયાદરિનલિનગદાશઙ્ખપાણિર્મુકુન્દઃ॥

ક્ષીરસાગરના તટે, નિર્મળ મણિઓથી ચમકતી રેતી પર, મોતીની માળાઓથી બનેલા આસન પર બિરાજમાન, સ્ફટિક મણિ જેવા ઉજ્જ્વળ મોતીથી અલંકૃત અંગોવાળા, ઉપર છવાયેલા શ્વેત ઘન મેઘોમાંથી અમૃતની વર્ષાથી સિંચાયેલા, શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કરનારા આનંદસ્વરૂપ મુકુંદ અમને પવિત્ર કરે.

ભૂઃ પાદૌ યસ્ય નાભિર્વિયદસુરનિલશ્ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રેકર્ણાવાશાઃ શિરો દ્યૌર્મુખમપિ દહનો યસ્ય વાસ્તેયમબ્ધિઃ।અન્તઃસ્થં યસ્ય વિશ્વં સુરનરખગગોભોગિગન્ધર્વદૈત્યૈઃચિત્રં રંરમ્યતે તં ત્રિભુવનવપુષં વિષ્ણુમીશં નમામિ॥

જેમના ચરણ પૃથ્વી છે, નાભિ આકાશ છે, શ્વાસ વાયુ છે, નેત્ર ચંદ્ર અને સૂર્ય છે, કાન દિશાઓ છે, મસ્તક સ્વર્ગ છે, મુખ અગ્નિ છે અને ઉદર સમુદ્ર છે, જેમની અંદર દેવ, મનુષ્ય, પક્ષી, ગાય, નાગ, ગંધર્વ અને દૈત્યો સહિત આ સંપૂર્ણ વિશ્વ વિચિત્ર રીતે ક્રીડા કરે છે, ત્રિભુવન જેમનું શરીર છે, તે ઈશ્વર વિષ્ણુને હું નમસ્કાર કરું છું.

શાન્તાકારં ભુજગશયનં પદ્મનાભં સુરેશંવિશ્વાધારં ગગનસદૃશં મેઘવર્ણં શુભાઙ્ગમ્।લક્ષ્મીકાન્તં કમલનયનં યોગિહૃદ્ધ્યાનગમ્યંવન્દે વિષ્ણું ભવભયહરં સર્વલોકૈકનાથમ્॥

શાંત સ્વરૂપ, શેષશય્યા પર શયન કરનારા, કમળનાભ, દેવેશ્વર, વિશ્વના આધાર, આકાશ જેવા વ્યાપક, મેઘ જેવા વર્ણવાળા, સુંદર અંગોવાળા, લક્ષ્મીપતિ, કમળનયન, યોગીઓના હૃદયમાં ધ્યાન દ્વારા પ્રાપ્ત થનારા, સંસારના ભયને હરનારા, સમસ્ત લોકોના એકમાત્ર સ્વામી વિષ્ણુની હું વંદના કરું છું.

મેઘશ્યામં પીતકૌશેયવાસં શ્રીવત્સાઙ્કં કૌસ્તુભોદ્ભાસિતાઙ્ગમ્।પુણ્યોપેતં પુણ્ડરીકાયતાક્ષં વિષ્ણું વન્દે સર્વલોકૈકનાથમ્॥

મેઘ જેવા શ્યામ વર્ણ, પીત રેશમી વસ્ત્ર ધારણ કરેલા, શ્રીવત્સ ચિહ્નથી યુક્ત, કૌસ્તુભ મણિથી દેદીપ્યમાન અંગોવાળા, પુણ્યથી પરિપૂર્ણ, કમળ જેવા વિશાળ નેત્રોવાળા, સમસ્ત લોકોના એકમાત્ર સ્વામી વિષ્ણુની હું વંદના કરું છું.

સશઙ્ખચક્રં સકિરીટકુણ્ડલં સપીતવસ્ત્રં સરસીરુહેક્ષણમ્।સહારવક્ષઃસ્થલશોભિકૌસ્તુભં નમામિ વિષ્ણું શિરસા ચતુર્ભુજમ્॥

શંખ અને ચક્ર સહિત, મુકુટ અને કુંડળ સહિત, પીત વસ્ત્ર ધારણ કરેલા, કમળ જેવા નેત્રોવાળા, હાર અને કૌસ્તુભ મણિથી શોભતા વક્ષસ્થળવાળા ચતુર્ભુજ વિષ્ણુને હું મસ્તક નમાવીને નમસ્કાર કરું છું.

છાયાયાં પારિજાતસ્ય હેમસિંહાસનોપરિઆસીનમમ્બુદશ્યામાયતાક્ષમલઙ્કૃતમ્।ચન્દ્રાનનં ચતુર્બાહું શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્રુક્મિણીસત્યભામાભ્યાં સહિતં કૃષ્ણમાશ્રયે॥

પારિજાત વૃક્ષની છાયામાં સુવર્ણ સિંહાસન પર બિરાજમાન, મેઘ જેવા શ્યામ, વિશાળ નેત્રોવાળા, અલંકૃત, ચંદ્રમુખ, ચતુર્ભુજ, શ્રીવત્સ ચિહ્નથી યુક્ત વક્ષવાળા, રુક્મિણી અને સત્યભામા સહિત બિરાજમાન શ્રીકૃષ્ણનું હું શરણ લઉં છું.
॥ વિષ્ણુ સહસ્રનામ સ્તોત્રમ્ ॥

ૐ વિશ્વં વિષ્ણુર્વષટ્કારો ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુઃ।ભૂતકૃદ્ભૂતભૃદ્ભાવો ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ 1

તેઓ વિશ્વ સ્વરૂપ છે, સર્વવ્યાપી છે, યજ્ઞમાં વષટ્કાર રૂપ છે, ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી છે, પ્રાણીઓના રચયિતા, ધારણ કરનારા, શુદ્ધ સત્તા સ્વરૂપ, સર્વ પ્રાણીઓની આત્મા અને સૌને ઉત્પન્ન કરનારા છે.

પૂતાત્મા પરમાત્મા ચ મુક્તાનાં પરમા ગતિઃ।અવ્યયઃ પુરુષઃ સાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞોઽક્ષર એવ ચ 2

પવિત્ર આત્મા, પરમાત્મા, મુક્ત પુરુષોની પરમ ગતિ, અવિનાશી, પુરુષ, સાક્ષી, ક્ષેત્રજ્ઞ અને અક્ષર છે.

યોગો યોગવિદાં નેતા પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ।નારસિંહવપુઃ શ્રીમાન્ કેશવઃ પુરુષોત્તમઃ 3

તેઓ સ્વયં યોગ છે, યોગીઓના નેતા છે, પ્રકૃતિ અને પુરુષના ઈશ્વર છે, નૃસિંહ રૂપ ધારણ કરનારા, શ્રીયુક્ત, કેશવ અને પુરુષોત્તમ છે.

સર્વઃ શર્વઃ શિવઃ સ્થાણુર્ભૂતાદિર્નિધિરવ્યયઃ।સમ્ભવો ભાવનો ભર્તા પ્રભવઃ પ્રભુરીશ્વરઃ 4

તેઓ સર્વસ્વરૂપ, પ્રલયમાં સંહાર કરનારા, કલ્યાણકારી, અચળ, ભૂતોના આદિ કારણ, અક્ષય નિધિ, સ્વયં ઉત્પન્ન થનારા, સૌની કામના પૂર્ણ કરનારા, ભરણ કરનારા, ઉત્પત્તિનું મૂળ, સ્વામી અને ઈશ્વર છે.

સ્વયમ્ભૂઃ શમ્ભુરાદિત્યઃ પુષ્કરાક્ષો મહાસ્વનઃ।અનાદિનિધનો ધાતા વિધાતા ધાતુરુત્તમઃ 5

સ્વયંભૂ, સુખ આપનારા, આદિત્યોમાં સૂર્ય, કમળ જેવા નેત્રવાળા, મહાન નાદ સ્વરૂપ, આદિ અને અંતથી રહિત, ધારણ કરનારા, વિધાન કરનારા અને સૌના પરમ આધાર છે.

અપ્રમેયો હૃષીકેશઃ પદ્મનાભોઽમરપ્રભુઃ।વિશ્વકર્મા મનુસ્ત્વષ્ટા સ્થવિષ્ઠઃ સ્થવિરો ધ્રુવઃ 6

અપ્રમેય, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, કમળનાભ, દેવતાઓના સ્વામી, વિશ્વના રચયિતા, મનનશીલ, રૂપ ઘડનારા, અત્યંત વિશાળ, પુરાતન અને ધ્રુવ છે.

અગ્રાહ્યઃ શાશ્વતઃ કૃષ્ણો લોહિતાક્ષઃ પ્રતર્દનઃ।પ્રભૂતસ્ત્રિકકુબ્ધામ પવિત્રં મઙ્ગલં પરમ્ 7

ઇન્દ્રિયોથી ન પકડાય તેવા, શાશ્વત, શ્યામ વર્ણ કૃષ્ણ, લાલ નેત્રોવાળા, પ્રલયકારી, સદા પરિપૂર્ણ, ત્રણેય લોકોના ધામ, સ્વયં પવિત્રતા અને પરમ મંગલ છે.

ઈશાનઃ પ્રાણદઃ પ્રાણો જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિઃ।હિરણ્યગર્ભો ભૂગર્ભો માધવો મધુસૂદનઃ 8

ઈશાન, પ્રાણ આપનારા, પ્રાણ સ્વરૂપ, જ્યેષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ, પ્રજાપતિ, હિરણ્યગર્ભ, પૃથ્વીને ગર્ભમાં ધારણ કરનારા, લક્ષ્મીપતિ માધવ અને મધુ દૈત્યનો નાશ કરનારા છે.

ઈશ્વરો વિક્રમી ધન્વી મેધાવી વિક્રમઃ ક્રમઃ।અનુત્તમો દુરાધર્ષઃ કૃતજ્ઞઃ કૃતિરાત્મવાન્ 9

ઈશ્વર, પરાક્રમી, ધનુર્ધારી, બુદ્ધિમાન, વિક્રમ સ્વરૂપ, ક્રમ સ્વરૂપ, સર્વોત્તમ, દુર્ધર્ષ, કૃતજ્ઞ, કૃતિ સ્વરૂપ અને આત્મવાન છે.

સુરેશઃ શરણં શર્મ વિશ્વરેતાઃ પ્રજાભવઃ।અહઃ સંવત્સરો વ્યાલઃ પ્રત્યયઃ સર્વદર્શનઃ 10

દેવોના સ્વામી, શરણ, પરમ સુખ, વિશ્વના બીજ, પ્રજાના ઉત્પત્તિ સ્થાન, દિવસ સ્વરૂપ, સંવત્સર સ્વરૂપ, વ્યાલ, પ્રત્યય અને સર્વદર્શી છે.

અજઃ સર્વેશ્વરઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધિઃ સર્વાદિરચ્યુતઃ।વૃષાકપિરમેયાત્મા સર્વયોગવિનિઃસૃતઃ 11

અજન્મા, સૌના ઈશ્વર, સિદ્ધ, સિદ્ધિ સ્વરૂપ, સૌના આદિ, કદી ચ્યુત ન થનારા, ધર્મને ઉઠાવનારા, અપ્રમેય આત્માવાળા અને સમસ્ત આસક્તિથી મુક્ત છે.

વસુર્વસુમનાઃ સત્યઃ સમાત્મા સંમિતઃ સમઃ।અમોઘઃ પુણ્ડરીકાક્ષો વૃષકર્મા વૃષાકૃતિઃ 12

સૌના નિવાસ, ઉત્તમ મનવાળા, સત્ય સ્વરૂપ, સૌમાં સમાન આત્માવાળા, સમ્યક પરિમિત, સમભાવવાળા, અમોઘ, કમળનયન, ધર્મમય કર્મવાળા અને ધર્મ સ્વરૂપ છે.

રુદ્રો બહુશિરા બભ્રુર્વિશ્વયોનિઃ શુચિશ્રવાઃ।અમૃતઃ શાશ્વતઃ સ્થાણુર્વરારોહો મહાતપાઃ 13

દુઃખ દૂર કરનારા, ઘણાં મસ્તકોવાળા, લોકોને ધારણ કરનારા, વિશ્વના ઉત્પત્તિ સ્થાન, પવિત્ર કીર્તિવાળા, અમૃત સ્વરૂપ, શાશ્વત, સ્થિર, પરમ પ્રાપ્તવ્ય અને મહાન તપવાળા છે.

સર્વગઃ સર્વવિદ્ભાનુર્વિષ્વક્સેનો જનાર્દનઃ।વેદો વેદવિદવ્યઙ્ગો વેદાઙ્ગો વેદવિત્કવિઃ 14

સર્વગત, સર્વજ્ઞ, પ્રકાશમાન, જેમની સામે શત્રુ સેના ટકી શકતી નથી, જનો દ્વારા પ્રાર્થિત, વેદ સ્વરૂપ, વેદના જ્ઞાતા, અંગહીનતાથી રહિત, વેદાંગ સ્વરૂપ, વેદાર્થના જ્ઞાતા અને કવિ છે.

લોકાધ્યક્ષઃ સુરાધ્યક્ષો ધર્માધ્યક્ષઃ કૃતાકૃતઃ।ચતુરાત્મા ચતુર્વ્યૂહશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્ભુજઃ 15

લોકોના અધ્યક્ષ, દેવોના અધ્યક્ષ, ધર્મના અધ્યક્ષ, કૃત અને અકૃત સ્વરૂપ, ચાર સ્વરૂપવાળા, ચાર વ્યૂહવાળા, ચાર દાઢોવાળા અને ચતુર્ભુજ છે.

ભ્રાજિષ્ણુર્ભોજનં ભોક્તા સહિષ્ણુર્જગદાદિજઃ।અનઘો વિજયો જેતા વિશ્વયોનિઃ પુનર્વસુઃ 16

સ્વયં પ્રકાશમાન, ભોગ્ય સ્વરૂપ, ભોક્તા, સહનશીલ, જગતના આરંભે ઉત્પન્ન, નિષ્પાપ, વિજય સ્વરૂપ, સદા જીતનારા, વિશ્વના ઉત્પત્તિ સ્થાન અને વારંવાર શરીરમાં નિવાસ કરનારા છે.

ઉપેન્દ્રો વામનઃ પ્રાંશુરમોઘઃ શુચિરૂર્જિતઃ।અતીન્દ્રઃ સંગ્રહઃ સર્ગો ધૃતાત્મા નિયમો યમઃ 17

ઇન્દ્રના નાના ભાઈ, વામન રૂપ ધારી, વિશાળ, અમોઘ, શુદ્ધ, ઓજસ્વી, ઇન્દ્રથી પણ શ્રેષ્ઠ, સૌનો સંગ્રહ કરનારા, સૃષ્ટિ સ્વરૂપ, આત્મામાં સ્થિત, નિયમ કરનારા અને યમ સ્વરૂપ છે.

વેદ્યો વૈદ્યઃ સદાયોગી વીરહા માધવો મધુઃ।અતીન્દ્રિયો મહામાયો મહોત્સાહો મહાબલઃ 18

જાણવા યોગ્ય, સમસ્ત વિદ્યાઓના જ્ઞાતા, સદા યોગયુક્ત, વીરોનો સંહાર કરનારા, વિદ્યાના સ્વામી, મધુર, ઇન્દ્રિયોથી પર, મહાન માયાવાળા, મહાન ઉત્સાહવાળા અને મહાન બળવાળા છે.

મહાબુદ્ધિર્મહાવીર્યો મહાશક્તિર્મહાદ્યુતિઃ।અનિર્દેશ્યવપુઃ શ્રીમાનમેયાત્મા મહાદ્રિધૃક્ 19

મહાન બુદ્ધિવાળા, મહાન પરાક્રમવાળા, મહાન શક્તિવાળા, મહાન કાંતિવાળા, જેમનું સ્વરૂપ કહી શકાતું નથી, શ્રીયુક્ત, અપ્રમેય આત્માવાળા અને મહાન પર્વતને ધારણ કરનારા છે.

મહેષ્વાસો મહીભર્તા શ્રીનિવાસઃ સતાં ગતિઃ।અનિરુદ્ધઃ સુરાનન્દો ગોવિન્દો ગોવિદાં પતિઃ 20

મહાન ધનુષ ધારણ કરનારા, પૃથ્વીનું ભરણ કરનારા, લક્ષ્મીના નિવાસ, સત્પુરુષોની ગતિ, કોઈથી ન રોકાનારા, દેવતાઓને આનંદ આપનારા, ગોવિંદ અને જ્ઞાનીઓના સ્વામી છે.

મરીચિર્દમનો હંસઃ સુપર્ણો ભુજગોત્તમઃ।હિરણ્યનાભઃ સુતપાઃ પદ્મનાભઃ પ્રજાપતિઃ 21

કિરણ સ્વરૂપ, દમન કરનારા, હંસ, સુંદર પાંખવાળા ગરુડ સ્વરૂપ, નાગોમાં શ્રેષ્ઠ, સુવર્ણ નાભિવાળા, ઉત્તમ તપવાળા, કમળનાભ અને પ્રજાપતિ છે.

અમૃત્યુઃ સર્વદૃક્ સિંહઃ સન્ધાતા સન્ધિમાન્ સ્થિરઃ।અજો દુર્મર્ષણઃ શાસ્તા વિશ્રુતાત્મા સુરારિહા 22

મૃત્યુ રહિત, સર્વદર્શી, સિંહ, પ્રાણીઓને કર્મફળ સાથે જોડનારા, સંધિ સ્વરૂપ, સ્થિર, અજન્મા, શત્રુઓથી અસહ્ય, શાસક, પ્રસિદ્ધ આત્માવાળા અને દેવશત્રુઓનો નાશ કરનારા છે.

ગુરુર્ગુરુતમો ધામ સત્યઃ સત્યપરાક્રમઃ।નિમિષોઽનિમિષઃ સ્રગ્વી વાચસ્પતિરુદારધીઃ 23

ગુરુ, ગુરુઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ, પરમ ધામ, સત્ય સ્વરૂપ, સત્ય પરાક્રમવાળા, યોગનિદ્રામાં નેત્ર બંધ કરનારા, સદા જાગૃત, અમ્લાન માળા ધારણ કરનારા, વાણીના સ્વામી અને ઉદાર બુદ્ધિવાળા છે.

અગ્રણીર્ગ્રામણીઃ શ્રીમાન્ ન્યાયો નેતા સમીરણઃ।સહસ્રમૂર્ધા વિશ્વાત્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ 24

સૌથી આગળ લઈ જનારા, સૌના નાયક, શ્રીયુક્ત, ન્યાય સ્વરૂપ, નેતા, સૌને ગતિ આપનારા, સહસ્ર મસ્તકવાળા, વિશ્વની આત્મા, સહસ્ર નેત્રવાળા અને સહસ્ર ચરણવાળા છે.

આવર્તનો નિવૃત્તાત્મા સંવૃતઃ સમ્પ્રમર્દનઃ।અહઃ સંવર્તકો વહ્નિરનિલો ધરણીધરઃ 25

સંસાર ચક્રને ફેરવનારા, વિષયોથી નિવૃત્ત આત્માવાળા, માયાથી આવૃત, પ્રલયમાં સૌનું મર્દન કરનારા, દિવસને ચલાવનારા, અગ્નિ, વાયુ અને પૃથ્વીને ધારણ કરનારા છે.

સુપ્રસાદઃ પ્રસન્નાત્મા વિશ્વધૃગ્વિશ્વભુગ્વિભુઃ।સત્કર્તા સત્કૃતઃ સાધુર્જહ્નુર્નારાયણો નરઃ 26

પરમ કૃપાળુ, સદા પ્રસન્ન આત્માવાળા, વિશ્વને ધારણ કરનારા, વિશ્વનો ભોગ કરનારા, વ્યાપક, સત્પુરુષોનું સન્માન કરનારા, સ્વયં પૂજિત, સાધુ સ્વરૂપ, પ્રલયમાં સૌને સમેટનારા, નારાયણ અને નર છે.

અસંખ્યેયોઽપ્રમેયાત્મા વિશિષ્ટઃ શિષ્ટકૃચ્છુચિઃ।સિદ્ધાર્થઃ સિદ્ધસઙ્કલ્પઃ સિદ્ધિદઃ સિદ્ધિસાધનઃ 27

ગણનાથી પર, અપ્રમેય આત્માવાળા, સર્વશ્રેષ્ઠ, શાસન કરનારા, શુદ્ધ, જેમનું પ્રયોજન સિદ્ધ છે, જેમનો સંકલ્પ સદા પૂર્ણ થાય છે, સિદ્ધિ આપનારા અને સિદ્ધિનું સાધન છે.

વૃષાહી વૃષભો વિષ્ણુર્વૃષપર્વા વૃષોદરઃ।વર્ધનો વર્ધમાનશ્ચ વિવિક્તઃ શ્રુતિસાગરઃ 28

ધર્મના દિવસોના સ્વામી, અભીષ્ટ ફળ આપનારા, સર્વવ્યાપી, ધર્મની સીડી સ્વરૂપ, જેમના ઉદરમાંથી સૃષ્ટિ નીકળે છે, વધારનારા, સૃષ્ટિ રૂપે વધનારા, અસંગ અને શ્રુતિના સાગર છે.

સુભુજો દુર્ધરો વાગ્મી મહેન્દ્રો વસુદો વસુઃ।નૈકરૂપો બૃહદ્રૂપઃ શિપિવિષ્ટઃ પ્રકાશનઃ 29

સુંદર ભુજાવાળા, મનમાં ધારણ કરવા કઠિન, વાગ્મી, મહેન્દ્ર, ધન આપનારા, સ્વયં ધન સ્વરૂપ, અનેક રૂપવાળા, વિશાળ રૂપવાળા, કિરણોમાં વ્યાપ્ત અને પ્રકાશ કરનારા છે.

ઓજસ્તેજોદ્યુતિધરઃ પ્રકાશાત્મા પ્રતાપનઃ।ઋદ્ધઃ સ્પષ્ટાક્ષરો મન્ત્રશ્ચન્દ્રાંશુર્ભાસ્કરદ્યુતિઃ 30

ઓજ, તેજ અને દ્યુતિ ધારણ કરનારા, પ્રકાશમય આત્માવાળા, તપાવનારા, સમૃદ્ધ, જેમનો ૐ અક્ષર સ્પષ્ટ છે, મંત્ર સ્વરૂપ, ચંદ્ર કિરણ જેવા શીતળ અને સૂર્ય જેવા તેજસ્વી છે.

અમૃતાંશૂદ્ભવો ભાનુઃ શશબિન્દુઃ સુરેશ્વરઃ।ઔષધં જગતઃ સેતુઃ સત્યધર્મપરાક્રમઃ 31

જેમનાથી અમૃતમય ચંદ્ર ઉત્પન્ન થયો, સ્વયં પ્રકાશમાન, ચંદ્ર જેવા પોષક, દેવોના ઈશ્વર, સંસાર રોગની ઔષધ, જગતના સેતુ, તથા સત્ય, ધર્મ અને પરાક્રમ સ્વરૂપ છે.

ભૂતભવ્યભવન્નાથઃ પવનઃ પાવનોઽનલઃ।કામહા કામકૃત્કાન્તઃ કામઃ કામપ્રદઃ પ્રભુઃ 32

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, વાયુ, પવિત્ર કરનારા, અગ્નિ, કામનાઓનો નાશ કરનારા, કામના પૂર્ણ કરનારા, કમનીય, સ્વયં અભીષ્ટ, કામના આપનારા અને પ્રભુ છે.

યુગાદિકૃદ્યુગાવર્તો નૈકમાયો મહાશનઃ।અદૃશ્યો વ્યક્તરૂપશ્ચ સહસ્રજિદનન્તજિત્ 33

યુગોના રચયિતા, યુગોને ફેરવનારા, અનેક માયાવાળા, પ્રલયમાં મહાભોજન કરનારા, અદૃશ્ય, પ્રગટ રૂપવાળા, સહસ્રોને જીતનારા અને અનંતને જીતનારા છે.

ઇષ્ટોઽવિશિષ્ટઃ શિષ્ટેષ્ટઃ શિખણ્ડી નહુષો વૃષઃ।ક્રોધહા ક્રોધકૃત્કર્તા વિશ્વબાહુર્મહીધરઃ 34

સૌના પ્રિય, સૌમાં સમાન રીતે સ્થિત, શિષ્ટોના પ્રિય, મયૂર પીંછ ધારણ કરનારા, માયાથી બાંધનારા, ધર્મની વર્ષા કરનારા, ક્રોધનો નાશ કરનારા, અધર્મ પર ક્રોધ જગાડનારા, કર્તા, ચારે તરફ ભુજાવાળા અને પૃથ્વીને ધારણ કરનારા છે.

અચ્યુતઃ પ્રથિતઃ પ્રાણઃ પ્રાણદો વાસવાનુજઃ।અપાંનિધિરધિષ્ઠાનમપ્રમત્તઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ 35

પોતાના સ્વરૂપથી કદી ચ્યુત ન થનારા, પ્રસિદ્ધ, પ્રાણ સ્વરૂપ, પ્રાણ આપનારા, ઇન્દ્રના નાના ભાઈ, જળના નિધિ, સૌના અધિષ્ઠાન, સદા સાવધાન અને પોતાની મહિમામાં પ્રતિષ્ઠિત છે.

સ્કન્દઃ સ્કન્દધરો ધુર્યો વરદો વાયુવાહનઃ।વાસુદેવો બૃહદ્ભાનુરાદિદેવઃ પુરન્દરઃ 36

અમૃત રૂપે વહેનારા, ધર્મ માર્ગને ધારણ કરનારા, સૃષ્ટિનો ભાર વહન કરનારા, વર આપનારા, વાયુને ચલાવનારા, સૌમાં વસનારા વાસુદેવ, વિશાળ તેજવાળા, આદિદેવ અને શત્રુ નગરોનો નાશ કરનારા છે.

અશોકસ્તારણસ્તારઃ શૂરઃ શૌરિર્જનેશ્વરઃ।અનુકૂલઃ શતાવર્તઃ પદ્મી પદ્મનિભેક્ષણઃ 37

શોક રહિત, બીજાને પાર ઉતારનારા, જન્મ મૃત્યુના ભયથી તારનારા, શૂર, શૂરવંશમાં ઉત્પન્ન, જનોના ઈશ્વર, સદા અનુકૂળ, સેંકડો માયાવાળા, કમળ ધારણ કરનારા અને કમળ જેવા નેત્રોવાળા છે.

પદ્મનાભોઽરવિન્દાક્ષઃ પદ્મગર્ભઃ શરીરભૃત્।મહર્દ્ધિરૃદ્ધો વૃદ્ધાત્મા મહાક્ષો ગરુડધ્વજઃ 38

કમળનાભ, કમળનયન, હૃદય કમળમાં બિરાજમાન, શરીરોને ધારણ કરનારા, મહાન ઐશ્વર્યવાળા, સૃષ્ટિ રૂપે વધનારા, પુરાતન આત્મા, વિશાળ નેત્રોવાળા અને ગરુડ ધ્વજવાળા છે.

અતુલઃ શરભો ભીમઃ સમયજ્ઞો હવિર્હરિઃ।સર્વલક્ષણલક્ષણ્યો લક્ષ્મીવાન્ સમિતિઞ્જયઃ 39

અતુલનીય, શરીરમાં પ્રકાશિત થનારા, ભયંકર, ઉચિત અવસરના જ્ઞાતા, હવિ સ્વરૂપ, દુઃખ હરનારા, સમસ્ત પ્રમાણોથી જણાનારા, લક્ષ્મીવાન અને યુદ્ધમાં સદા વિજયી છે.

વિક્ષરો રોહિતો માર્ગો હેતુર્દામોદરઃ સહઃ।મહીધરો મહાભાગો વેગવાનમિતાશનઃ 40

અવિનાશી, મત્સ્ય રૂપ ધારી, માર્ગ સ્વરૂપ, કારણ સ્વરૂપ, જેમની કમર દોરડાથી બંધાઈ, સહનશીલ, પૃથ્વીને ધારણ કરનારા, મહાભાગ્યશાળી, વેગવાન અને પ્રલયમાં અપાર ભોજન કરનારા છે.

ઉદ્ભવઃ ક્ષોભણો દેવઃ શ્રીગર્ભઃ પરમેશ્વરઃ।કરણં કારણં કર્તા વિકર્તા ગહનો ગુહઃ 41

ઉત્પત્તિનું મૂળ, સૃષ્ટિ સમયે પ્રકૃતિને ક્ષુબ્ધ કરનારા, દેદીપ્યમાન, જેમનામાં સમસ્ત શ્રી નિહિત છે, પરમેશ્વર, કરણ, કારણ, કર્તા, વિચિત્ર રચના કરનારા, અગાધ અને ગુપ્ત છે.

વ્યવસાયો વ્યવસ્થાનઃ સંસ્થાનઃ સ્થાનદો ધ્રુવઃ।પરર્દ્ધિઃ પરમસ્પષ્ટસ્તુષ્ટઃ પુષ્ટઃ શુભેક્ષણઃ 42

વ્યવસાય સ્વરૂપ, સૌની વ્યવસ્થા કરનારા, અંતિમ વિશ્રામ સ્થાન, સ્થાન આપનારા, અચળ, પરમ સમૃદ્ધિવાળા, અત્યંત સ્પષ્ટ, સદા સંતુષ્ટ, પરિપૂર્ણ અને શુભ દૃષ્ટિવાળા છે.

રામો વિરામો વિરજો માર્ગો નેયો નયોઽનયઃ।વીરઃ શક્તિમતાં શ્રેષ્ઠો ધર્મો ધર્મવિદુત્તમઃ 43

જેમનામાં સૌ રમણ કરે છે, પરમ વિશ્રામ, રજથી રહિત, માર્ગ સ્વરૂપ, જ્ઞાન દ્વારા પ્રાપ્ત થનારા, નેતા, જેમનો કોઈ નેતા નથી, વીર, શક્તિશાળીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મ સ્વરૂપ અને ધર્મજ્ઞોમાં ઉત્તમ છે.

વૈકુણ્ઠઃ પુરુષઃ પ્રાણઃ પ્રાણદઃ પ્રણવઃ પૃથુઃ।હિરણ્યગર્ભઃ શત્રુઘ્નો વ્યાપ્તો વાયુરધોક્ષજઃ 44

લોકોને સમેટનારા, શરીરમાં સ્થિત પુરુષ, પ્રાણ, પ્રાણ આપનારા, પ્રણવ સ્વરૂપ, વિશાળ, હિરણ્યગર્ભ, શત્રુઓનો નાશ કરનારા, સર્વવ્યાપી, વાયુ અને ઇન્દ્રિયોથી પર છે.

ઋતુઃ સુદર્શનઃ કાલઃ પરમેષ્ઠી પરિગ્રહઃ।ઉગ્રઃ સંવત્સરો દક્ષો વિશ્રામો વિશ્વદક્ષિણઃ 45

ઋતુ સ્વરૂપ, મંગલમય દર્શનવાળા, કાળ સ્વરૂપ, પરમ મહિમામાં સ્થિત, હવિ ગ્રહણ કરનારા, દુષ્ટો માટે ઉગ્ર, સંવત્સર સ્વરૂપ, દક્ષ, વિશ્રામ આપનારા અને સર્વ લોકોમાં સૌથી કુશળ છે.

વિસ્તારઃ સ્થાવરઃ સ્થાણુઃ પ્રમાણં બીજમવ્યયમ્।અર્થોઽનર્થો મહાકોશો મહાભોગો મહાધનઃ 46

વિસ્તાર સ્વરૂપ, સ્થિર, અચળ, પ્રમાણ સ્વરૂપ, અવિનાશી બીજ, અભીષ્ટ ધન, કોઈ વસ્તુની અપેક્ષાથી રહિત, મહાન કોશ, મહાન ભોગવાળા અને મહાન ધનવાળા છે.

અનિર્વિણ્ણઃ સ્થવિષ્ઠોઽભૂર્ધર્મયૂપો મહામખઃ।નક્ષત્રનેમિર્નક્ષત્રી ક્ષમઃ ક્ષામઃ સમીહનઃ 47

ખેદ રહિત, અત્યંત વિશાળ, અજન્મા, ધર્મના યૂપ સ્વરૂપ, મહાન યજ્ઞ, નક્ષત્રોના કેન્દ્ર, નક્ષત્રોમાં ચંદ્ર, સમર્થ, પ્રલયમાં શેષ રહેનારા અને જેમની ઇચ્છાથી સૌ ચાલે છે.

યજ્ઞ ઇજ્યો મહેજ્યશ્ચ ક્રતુઃ સત્રં સતાં ગતિઃ।સર્વદર્શી વિમુક્તાત્મા સર્વજ્ઞો જ્ઞાનમુત્તમમ્ 48

યજ્ઞ સ્વરૂપ, પૂજનીય, પરમ પૂજનીય, ક્રતુ સ્વરૂપ, સત્ર સ્વરૂપ, સત્પુરુષોની ગતિ, સર્વદર્શી, સદા મુક્ત આત્મા, સર્વજ્ઞ અને ઉત્તમ જ્ઞાન સ્વરૂપ છે.

સુવ્રતઃ સુમુખઃ સૂક્ષ્મઃ સુઘોષઃ સુખદઃ સુહૃત્।મનોહરો જિતક્રોધો વીરબાહુર્વિદારણઃ 49

ઉત્તમ વ્રતવાળા, સુંદર મુખવાળા, સૂક્ષ્મ, મંગલમય ઘોષવાળા, સુખ આપનારા, પ્રત્યુપકારની આશા વિના હિત કરનારા, મનને હરનારા, ક્રોધને જીતનારા, વીર ભુજાવાળા અને વિદીર્ણ કરનારા છે.

સ્વાપનઃ સ્વવશો વ્યાપી નૈકાત્મા નૈકકર્મકૃત્।વત્સરો વત્સલો વત્સી રત્નગર્ભો ધનેશ્વરઃ 50

પ્રાણીઓને નિદ્રામાં નાખનારા, પોતાના જ વશમાં રહેનારા, વ્યાપક, અનેક રૂપોવાળા, અનેક કર્મ કરનારા, સૌના નિવાસ, વાત્સલ્યમય, પિતા સમાન રક્ષક, રત્નોને ગર્ભમાં ધારણ કરનારા અને ધનના સ્વામી છે.

ધર્મગુબ્ધર્મકૃદ્ધર્મી સદસત્ક્ષરમક્ષરમ્।અવિજ્ઞાતા સહસ્રાંશુર્વિધાતા કૃતલક્ષણઃ 51

ધર્મની રક્ષા કરનારા, ધર્મનું આચરણ કરનારા, ધર્મના આધાર, સત્ અને અસત્ સ્વરૂપ, ક્ષર અને અક્ષર સ્વરૂપ, કર્તાપણાના ભાવથી રહિત, સહસ્ર કિરણોવાળા, વિધાન કરનારા અને શાસ્ત્ર દ્વારા પ્રતિપાદિત છે.

ગભસ્તિનેમિઃ સત્ત્વસ્થઃ સિંહો ભૂતમહેશ્વરઃ।આદિદેવો મહાદેવો દેવેશો દેવભૃદ્ગુરુઃ 52

કિરણોના ચક્રના કેન્દ્ર, સત્ત્વમાં સ્થિત, સિંહ, સમસ્ત પ્રાણીઓના મહેશ્વર, આદિદેવ, મહાદેવ, દેવેશ અને દેવોનું પાલન કરનારા ગુરુ છે.

ઉત્તરો ગોપતિર્ગોપ્તા જ્ઞાનગમ્યઃ પુરાતનઃ।શરીરભૂતભૃદ્ભોક્તા કપીન્દ્રો ભૂરિદક્ષિણઃ 53

પાર ઉતારનારા, પૃથ્વી અને ગાયોના સ્વામી, રક્ષક, જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થનારા, પુરાતન, શરીર બનાવનારા ભૂતોને ધારણ કરનારા, ભોક્તા, રામ રૂપે કપિઓના સ્વામી અને પ્રચુર દક્ષિણા આપનારા છે.

સોમપોઽમૃતપઃ સોમઃ પુરુજિત્પુરુસત્તમઃ।વિનયો જયઃ સત્યસન્ધો દાશાર્હઃ સાત્વતાં પતિઃ 54

યજ્ઞમાં સોમ પાન કરનારા, અમૃત પાન કરનારા, ચંદ્ર રૂપે ઔષધિઓનું પોષણ કરનારા, ઘણાને જીતનારા, ઘણામાં ઉત્તમ, વિનય કરાવનારા, વિજય સ્વરૂપ, સત્ય પ્રતિજ્ઞ, દશાર્હ કુળમાં ઉત્પન્ન અને સાત્વતોના સ્વામી છે.

જીવો વિનયિતા સાક્ષી મુકુન્દોઽમિતવિક્રમઃ।અમ્ભોનિધિરનન્તાત્મા મહોદધિશયોઽન્તકઃ 55

જીવ સ્વરૂપ, અનુશાસન કરનારા, સાક્ષી, મુક્તિ આપનારા, અપાર પરાક્રમવાળા, સમસ્ત પ્રાણીઓના સાગર, અનંત આત્માવાળા, મહાસાગરમાં શયન કરનારા અને સૌનો અંત કરનારા છે.

અજો મહાર્હઃ સ્વાભાવ્યો જિતામિત્રઃ પ્રમોદનઃ।આનન્દો નન્દનો નન્દઃ સત્યધર્મા ત્રિવિક્રમઃ 56

અજન્મા, પરમ પૂજનીય, પોતાના સ્વભાવમાં સ્થિત, અંદર અને બહારના શત્રુઓને જીતનારા, આનંદ આપનારા, આનંદ સ્વરૂપ, હર્ષિત કરનારા, અભાવ રહિત, સત્ય ધર્મવાળા અને ત્રણ પગ મૂકનારા છે.

મહર્ષિઃ કપિલાચાર્યઃ કૃતજ્ઞો મેદિનીપતિઃ।ત્રિપદસ્ત્રિદશાધ્યક્ષો મહાશૃઙ્ગઃ કૃતાન્તકૃત્ 57

મહર્ષિ, આચાર્ય કપિલ, કૃતજ્ઞ, પૃથ્વીના સ્વામી, ત્રણ પદવાળા, ત્રણેય અવસ્થાઓના અધ્યક્ષ, મહાન શૃંગવાળા મત્સ્ય રૂપ અને અંતે સૃષ્ટિનો સંહાર કરનારા છે.

મહાવરાહો ગોવિન્દઃ સુષેણઃ કનકાઙ્ગદી।ગુહ્યો ગભીરો ગહનો ગુપ્તશ્ચક્રગદાધરઃ 58

મહાવરાહ, વેદો દ્વારા જણાનારા, મંગલમય સેનાવાળા, સુવર્ણના બાજુબંધ પહેરનારા, ગુહ્ય, ગંભીર, અગાધ, ગુપ્ત અને ચક્ર તથા ગદા ધારણ કરનારા છે.

વેધાઃ સ્વાઙ્ગોઽજિતઃ કૃષ્ણો દૃઢઃ સઙ્કર્ષણોઽચ્યુતઃ।વરુણો વારુણો વૃક્ષઃ પુષ્કરાક્ષો મહામનાઃ 59

વિધાતા, સ્વયં જ પોતાનું સાધન, અજેય, કૃષ્ણ, દૃઢ, પ્રલયમાં સૌને ખેંચનારા, અચ્યુત, સૌને આવૃત કરનારા, વસિષ્ઠ રૂપે વરુણ પુત્ર, વૃક્ષ સમાન સ્થિર, કમળનયન અને મહામના છે.

ભગવાન્ ભગહાનન્દી વનમાલી હલાયુધઃ।આદિત્યો જ્યોતિરાદિત્યઃ સહિષ્ણુર્ગતિસત્તમઃ 60

સમસ્ત ઐશ્વર્યથી યુક્ત, પ્રલયમાં સૌનો નાશ કરનારા, સદા આનંદમય, વનમાળા ધારણ કરનારા, હળ ધારણ કરનારા, અદિતિ પુત્ર, સૂર્ય જેવા તેજસ્વી, સહનશીલ અને ગતિઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

સુધન્વા ખણ્ડપરશુર્દારુણો દ્રવિણપ્રદઃ।દિવઃસ્પૃક્ સર્વદૃગ્વ્યાસો વાચસ્પતિરયોનિજઃ 61

શાર્ઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરનારા, પરશુ ધારણ કરનારા, અધર્મીઓ માટે ભયંકર, ધન આપનારા, આકાશને સ્પર્શ કરનારા, સર્વદર્શી, વેદોનું વિભાજન કરનારા, વિદ્યાના સ્વામી અને અયોનિજ છે.

ત્રિસામા સામગઃ સામ નિર્વાણં ભેષજં ભિષક્।સંન્યાસકૃચ્છમઃ શાન્તો નિષ્ઠા શાન્તિઃ પરાયણમ્ 62

ત્રણ સામ ગાનોથી સ્તુત, સામ ગાન કરનારા, સામ વેદ સ્વરૂપ, પરમ આનંદ, ઔષધ, વૈદ્ય, સંન્યાસની સ્થાપના કરનારા, શમ સ્વરૂપ, શાંત, નિષ્ઠા, શાંતિ અને પરમ આશ્રય છે.

શુભાઙ્ગઃ શાન્તિદઃ સ્રષ્ટા કુમુદઃ કુવલેશયઃ।ગોહિતો ગોપતિર્ગોપ્તા વૃષભાક્ષો વૃષપ્રિયઃ 63

સુંદર અંગોવાળા, શાંતિ આપનારા, સ્રષ્ટા, પૃથ્વીમાં પ્રસન્ન રહેનારા, જળમાં શયન કરનારા, ગાયો અને પૃથ્વીનું હિત કરનારા, તેમના સ્વામી, તેમના રક્ષક, ધર્મમય દૃષ્ટિવાળા અને ધર્મ પ્રિય છે.

અનિવર્તી નિવૃત્તાત્મા સંક્ષેપ્તા ક્ષેમકૃચ્છિવઃ।શ્રીવત્સવક્ષાઃ શ્રીવાસઃ શ્રીપતિઃ શ્રીમતાં વરઃ 64

કદી પાછા ન હટનારા, અંતર્મુખ આત્માવાળા, વિશાળને સંક્ષિપ્ત કરનારા, કલ્યાણ કરનારા, શિવ, વક્ષ પર શ્રીવત્સ ધારણ કરનારા, લક્ષ્મીના નિવાસ, લક્ષ્મીપતિ અને શ્રીમાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

શ્રીદઃ શ્રીશઃ શ્રીનિવાસઃ શ્રીનિધિઃ શ્રીવિભાવનઃ।શ્રીધરઃ શ્રીકરઃ શ્રેયઃ શ્રીમાંલ્લોકત્રયાશ્રયઃ 65

શ્રી આપનારા, શ્રીના સ્વામી, શ્રીના નિવાસ, શ્રીના નિધિ, શ્રીનું વિભાજન કરનારા, શ્રીને ધારણ કરનારા, શ્રી ઉત્પન્ન કરનારા, પરમ કલ્યાણ, શ્રીયુક્ત અને ત્રણેય લોકોના આશ્રય છે.

સ્વક્ષઃ સ્વઙ્ગઃ શતાનન્દો નન્દિર્જ્યોતિર્ગણેશ્વરઃ।વિજિતાત્માઽવિધેયાત્મા સત્કીર્તિશ્છિન્નસંશયઃ 66

સુંદર નેત્રોવાળા, સુંદર અંગોવાળા, સેંકડો આનંદવાળા, આનંદ સ્વરૂપ, જ્યોતિર્ગણોના ઈશ્વર, ઇન્દ્રિયોને જીતનારા, કોઈના અધીન ન રહેનારા, સત્કીર્તિવાળા અને સર્વ સંશયોનો નાશ કરનારા છે.

ઉદીર્ણઃ સર્વતશ્ચક્ષુરનીશઃ શાશ્વતસ્થિરઃ।ભૂશયો ભૂષણો ભૂતિર્વિશોકઃ શોકનાશનઃ 67

ઉન્નત, ચારે તરફ નેત્રોવાળા, જેમનો કોઈ સ્વામી નથી, શાશ્વત અને સ્થિર, પૃથ્વી પર શયન કરનારા, લોકોના ભૂષણ, સમસ્ત સત્તાના આધાર, શોક રહિત અને શોકનો નાશ કરનારા છે.

અર્ચિષ્માનર્ચિતઃ કુમ્ભો વિશુદ્ધાત્મા વિશોધનઃ।અનિરુદ્ધોઽપ્રતિરથઃ પ્રદ્યુમ્નોઽમિતવિક્રમઃ 68

તેજથી યુક્ત, સદા પૂજિત, સૌને ધારણ કરનારા કુંભ, વિશુદ્ધ આત્માવાળા, શુદ્ધ કરનારા, કોઈથી ન રોકાનારા, યુદ્ધમાં અપ્રતિમ, અપાર ઐશ્વર્યવાળા અને અપાર પરાક્રમવાળા છે.

કાલનેમિનિહા વીરઃ શૌરિઃ શૂરજનેશ્વરઃ।ત્રિલોકાત્મા ત્રિલોકેશઃ કેશવઃ કેશિહા હરિઃ 69

કાલનેમિનો વધ કરનારા, વીર, શૂરવંશમાં ઉત્પન્ન, શૂરવીરોના સ્વામી, ત્રણેય લોકોની આત્મા, ત્રણેય લોકોના ઈશ્વર, સુંદર કેશવાળા, કેશીનો વધ કરનારા અને દુઃખ હરનારા છે.

કામદેવઃ કામપાલઃ કામી કાન્તઃ કૃતાગમઃ।અનિર્દેશ્યવપુર્વિષ્ણુર્વીરોઽનન્તો ધનઞ્જયઃ 70

સૌ દ્વારા વાંછિત, કામનાઓની રક્ષા કરનારા, જેમની સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ છે, મનોહર, શાસ્ત્રોના રચયિતા, જેમનું સ્વરૂપ કહી શકાતું નથી, સર્વવ્યાપી, વીર, અનંત અને ધન જીતનારા છે.

બ્રહ્મણ્યો બ્રહ્મકૃદ્ બ્રહ્મા બ્રહ્મ બ્રહ્મવિવર્ધનઃ।બ્રહ્મવિદ્ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મી બ્રહ્મજ્ઞો બ્રાહ્મણપ્રિયઃ 71

વેદો અને બ્રાહ્મણોના હિતકારી, વેદના રચયિતા, બ્રહ્મા, સ્વયં બ્રહ્મ, બ્રહ્મજ્ઞાનને વધારનારા, વેદના જ્ઞાતા, વેદને પ્રગટ કરનારા, જેમનામાં સર્વ બ્રહ્મ સ્થિત છે, બ્રહ્મના જ્ઞાતા અને બ્રાહ્મણોના પ્રિય છે.

મહાક્રમો મહાકર્મા મહાતેજા મહોરગઃ।મહાક્રતુર્મહાયજ્વા મહાયજ્ઞો મહાહવિઃ 72

મહાન પગલાંવાળા, મહાન કર્મવાળા, મહાન તેજવાળા, મહાન શેષનાગ સ્વરૂપ, મહાન ક્રતુ, મહાન યજ્ઞ કરનારા, મહાન યજ્ઞ સ્વરૂપ અને મહાન હવિ સ્વરૂપ છે.

સ્તવ્યઃ સ્તવપ્રિયઃ સ્તોત્રં સ્તુતઃ સ્તોતા રણપ્રિયઃ।પૂર્ણઃ પૂરયિતા પુણ્યઃ પુણ્યકીર્તિરનામયઃ 73

સ્તુતિ યોગ્ય, સ્તુતિ પ્રિય, સ્તોત્ર સ્વરૂપ, સ્તુત, સ્તુતિ કરનારા, ધર્મ માટે યુદ્ધમાં પ્રસન્ન, પરિપૂર્ણ, પૂર્ણ કરનારા, પુણ્ય સ્વરૂપ, પવિત્ર કીર્તિવાળા અને રોગ રહિત છે.

મનોજવસ્તીર્થકરો વસુરેતા વસુપ્રદઃ।વસુપ્રદો વાસુદેવો વસુર્વસુમના હવિઃ 74

મન જેવા વેગવાળા, તીર્થોના પ્રવર્તક, સુવર્ણમય વીર્યવાળા, ધન આપનારા, મુક્તિ રૂપી ધન આપનારા, વાસુદેવ, સૌના નિવાસ, ઉત્તમ મનવાળા અને હવિ સ્વરૂપ છે.

સદ્ગતિઃ સત્કૃતિઃ સત્તા સદ્ભૂતિઃ સત્પરાયણઃ।શૂરસેનો યદુશ્રેષ્ઠઃ સન્નિવાસઃ સુયામુનઃ 75

સત્પુરુષોની ગતિ, ઉત્તમ કર્મવાળા, શુદ્ધ સત્તા, સત્ય વિભૂતિવાળા, સત્પુરુષોના પરમ આશ્રય, શૂર સેનાવાળા, યદુવંશમાં શ્રેષ્ઠ, જ્ઞાનીઓના નિવાસ અને યમુના તટના શ્રેષ્ઠજનોથી યુક્ત છે.

ભૂતાવાસો વાસુદેવઃ સર્વાસુનિલયોઽનલઃ।દર્પહા દર્પદો દૃપ્તો દુર્ધરોઽથાપરાજિતઃ 76

પ્રાણીઓના નિવાસ, માયાથી સૌને ઢાંકનારા, સમસ્ત પ્રાણોના આશ્રય, અપાર ધનવાળા, અધર્મીઓના દર્પનો નાશ કરનારા, સત્પુરુષોને આત્મગૌરવ આપનારા, સદા તૃપ્ત, દુર્ધર અને અપરાજિત છે.

વિશ્વમૂર્તિર્મહામૂર્તિર્દીપ્તમૂર્તિરમૂર્તિમાન્।અનેકમૂર્તિરવ્યક્તઃ શતમૂર્તિઃ શતાનનઃ 77

વિશ્વ જ જેમનું રૂપ છે, મહાન રૂપવાળા, દેદીપ્યમાન રૂપવાળા, છતાં રૂપ રહિત, અનેક રૂપવાળા, અવ્યક્ત, સેંકડો રૂપવાળા અને સેંકડો મુખવાળા છે.

એકો નૈકઃ સવઃ કઃ કિં યત્તત્પદમનુત્તમમ્।લોકબન્ધુર્લોકનાથો માધવો ભક્તવત્સલઃ 78

એક, અનેક, યજ્ઞ સ્વરૂપ, આનંદ સ્વરૂપ, સમસ્ત જિજ્ઞાસાના વિષય, પ્રાપ્તવ્ય, અનુત્તમ પદ, લોકોના બંધુ, લોકનાથ, માધવ અને ભક્તો પર વાત્સલ્ય રાખનારા છે.

સુવર્ણવર્ણો હેમાઙ્ગો વરાઙ્ગશ્ચન્દનાઙ્ગદી।વીરહા વિષમઃ શૂન્યો ઘૃતાશીરચલશ્ચલઃ 79

સુવર્ણ જેવા વર્ણવાળા, સુવર્ણ અંગોવાળા, સુંદર અંગોવાળા, ચંદન લગાવેલા બાજુબંધવાળા, વીરોનો સંહાર કરનારા, અનુપમ, ગુણોથી પર શૂન્ય, ઇચ્છા રહિત, અચળ અને સદા ગતિશીલ છે.

અમાની માનદો માન્યો લોકસ્વામી ત્રિલોકધૃક્।સુમેધા મેધજો ધન્યઃ સત્યમેધા ધરાધરઃ 80

અભિમાન રહિત, માન આપનારા, માનનીય, લોકોના સ્વામી, ત્રણેય લોકોને ધારણ કરનારા, ઉત્તમ બુદ્ધિવાળા, યજ્ઞથી ઉત્પન્ન, ધન્ય, સત્ય બુદ્ધિવાળા અને પૃથ્વીને ધારણ કરનારા છે.

તેજોવૃષો દ્યુતિધરઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ।પ્રગ્રહો નિગ્રહો વ્યગ્રો નૈકશૃઙ્ગો ગદાગ્રજઃ 81

તેજની વર્ષા કરનારા, કાંતિ ધારણ કરનારા, સમસ્ત શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ગ્રહણ કરનારા, સૌનો નિગ્રહ કરનારા, ભક્તો માટે સદા તત્પર, અનેક શૃંગવાળા અને ગદના મોટા ભાઈ છે.

ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્બાહુશ્ચતુર્વ્યૂહશ્ચતુર્ગતિઃ।ચતુરાત્મા ચતુર્ભાવશ્ચતુર્વેદવિદેકપાત્ 82

ચાર રૂપવાળા, ચાર ભુજાવાળા, ચાર વ્યૂહવાળા, ચાર ગતિ આપનારા, ચાર આત્માવાળા, ચાર પુરુષાર્થોના મૂળ, ચારેય વેદોના જ્ઞાતા અને જેમનું એક જ પાદ આ સંપૂર્ણ વિશ્વ છે.

સમાવર્તોઽનિવૃત્તાત્મા દુર્જયો દુરતિક્રમઃ।દુર્લભો દુર્ગમો દુર્ગો દુરાવાસો દુરારિહા 83

સંસાર ચક્રને કુશળતાથી ફેરવનારા, સર્વત્ર વિદ્યમાન, દુર્જય, અનુલ્લંઘનીય, દુર્લભ, દુર્ગમ, દુર્ગ સ્વરૂપ, હૃદયમાં ધારણ કરવા કઠિન અને દુષ્ટ શત્રુઓનો નાશ કરનારા છે.

શુભાઙ્ગો લોકસારઙ્ગઃ સુતન્તુસ્તન્તુવર્ધનઃ।ઇન્દ્રકર્મા મહાકર્મા કૃતકર્મા કૃતાગમઃ 84

મંગલમય અંગોવાળા, લોકોનો સાર ગ્રહણ કરનારા, સૃષ્ટિ રૂપી સુંદર તંતુ, તે તંતુને વધારનારા, ઇન્દ્ર જેવા કર્મવાળા, મહાન કર્મવાળા, જેમનું કર્મ સદા સિદ્ધ છે અને શાસ્ત્રોના રચયિતા છે.

ઉદ્ભવઃ સુન્દરઃ સુન્દો રત્નનાભઃ સુલોચનઃ।અર્કો વાજસનઃ શૃઙ્ગી જયન્તઃ સર્વવિજ્જયી 85

ઉત્પત્તિનું મૂળ, સુંદર, અત્યંત કોમળ, રત્નમય નાભિવાળા, સુંદર નેત્રોવાળા, પૂજનીય, અન્ન આપનારા, મત્સ્ય રૂપે શૃંગવાળા, વિજયી અને સર્વજ્ઞ થઈને સદા જીતનારા છે.

સુવર્ણબિન્દુરક્ષોભ્યઃ સર્વવાગીશ્વરેશ્વરઃ।મહાહૃદો મહાગર્તો મહાભૂતો મહાનિધિઃ 86

સુવર્ણ જેવા અંગોવાળા, ક્ષુબ્ધ ન થનારા, સમસ્ત વાણીના સ્વામીઓના પણ સ્વામી, મહાન હૃદ, માયા રૂપી મહાન ખાડો, મહાન ભૂત અને મહાન નિધિ છે.

કુમુદઃ કુન્દરઃ કુન્દઃ પર્જન્યઃ પાવનોઽનિલઃ।અમૃતાશોઽમૃતવપુઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વતોમુખઃ 87

પૃથ્વીમાં પ્રસન્ન રહેનારા, કુંદ પુષ્પ જેવું શ્વેત આપનારા, કુંદ જેવા શુભ્ર, મેઘ સ્વરૂપ, પવિત્ર કરનારા, વાયુ, જેમની ઇચ્છા સદા પૂર્ણ છે, અમૃતમય શરીરવાળા, સર્વજ્ઞ અને ચારે તરફ મુખવાળા છે.

સુલભઃ સુવ્રતઃ સિદ્ધઃ શત્રુજિચ્છત્રુતાપનઃ।ન્યગ્રોધોઽદુમ્બરોઽશ્વત્થશ્ચાણૂરાન્ધ્રનિષૂદનઃ 88

ભક્તિથી સહજ પ્રાપ્ત, ઉત્તમ વ્રતવાળા, સદા સિદ્ધ, શત્રુઓને જીતનારા, શત્રુઓને તપાવનારા, વટ વૃક્ષ સમાન સૌને ઢાંકનારા, પોષક આકાશ, સંસાર રૂપી અશ્વત્થ અને આંધ્ર દેશના ચાણૂર મલ્લનો વધ કરનારા છે.

સહસ્રાર્ચિઃ સપ્તજિહ્વઃ સપ્તૈધાઃ સપ્તવાહનઃ।અમૂર્તિરનઘોઽચિન્ત્યો ભયકૃદ્ભયનાશનઃ 89

સહસ્ર કિરણોવાળા, સાત જિહ્વાવાળા, સાત પ્રકારના તેજવાળા, સાત અશ્વોવાળા સૂર્ય સ્વરૂપ, રૂપ રહિત, નિષ્પાપ, અચિંત્ય, દુષ્ટોને ભય આપનારા અને ભક્તોનો ભય નષ્ટ કરનારા છે.

અણુર્બૃહત્કૃશઃ સ્થૂલો ગુણભૃન્નિર્ગુણો મહાન્।અધૃતઃ સ્વધૃતઃ સ્વાસ્યઃ પ્રાગ્વંશો વંશવર્ધનઃ 90

અણુથી પણ સૂક્ષ્મ, વિશાળથી પણ વિશાળ, કૃશ, સ્થૂળ, ગુણોને ધારણ કરનારા, ગુણોથી પર, મહાન, કોઈથી ધારણ ન કરાયેલા, સ્વયંને ધારણ કરનારા, સુંદર વાણીવાળા, આદિ વંશ અને વંશને વધારનારા છે.

ભારભૃત્કથિતો યોગી યોગીશઃ સર્વકામદઃ।આશ્રમઃ શ્રમણઃ ક્ષામઃ સુપર્ણો વાયુવાહનઃ 91

ભાર વહન કરનારા, સમસ્ત શાસ્ત્રો દ્વારા કહેવાયેલા, યોગી, યોગીઓના ઈશ્વર, સમસ્ત કામનાઓ આપનારા, વિશ્રામ સ્થાન, અધર્મીઓને શ્રાંત કરનારા, પ્રલયમાં શેષ રહેનારા, સુંદર પાંદડાંવાળા જીવન વૃક્ષ અને વાયુને ચલાવનારા છે.

ધનુર્ધરો ધનુર્વેદો દણ્ડો દમયિતા દમઃ।અપરાજિતઃ સર્વસહો નિયન્તા નિયમો યમઃ 92

ધનુષ ધારણ કરનારા, ધનુર્વેદના જ્ઞાતા, દંડ સ્વરૂપ, દમન કરનારા, દમ સ્વરૂપ, અપરાજિત, સૌને સહન કરનારા, નિયંતા, નિયમ સ્વરૂપ અને યમ છે.

સત્ત્વવાન્ સાત્ત્વિકઃ સત્યઃ સત્યધર્મપરાયણઃ।અભિપ્રાયઃ પ્રિયાર્હોઽર્હઃ પ્રિયકૃત્પ્રીતિવર્ધનઃ 93

બળ અને સાહસથી યુક્ત, સત્ત્વમાં સ્થિત, સત્ય સ્વરૂપ, સત્ય અને ધર્મમાં તત્પર, સૌના લક્ષ્ય, પ્રિય વસ્તુઓને યોગ્ય, પૂજનીય, પ્રિય કરનારા અને પ્રેમ વધારનારા છે.

વિહાયસગતિર્જ્યોતિઃ સુરુચિર્હુતભુગ્વિભુઃ।રવિર્વિરોચનઃ સૂર્યઃ સવિતા રવિલોચનઃ 94

આકાશમાં ગમન કરનારા, જ્યોતિ સ્વરૂપ, સુંદર કાંતિવાળા, હવિનો ભોગ કરનારા, વ્યાપક, જળ ખેંચનારા સૂર્ય, પ્રકાશમાન, સૂર્ય સ્વરૂપ, સૌને ઉત્પન્ન કરનારા અને જેમનું નેત્ર સૂર્ય છે.

અનન્તો હુતભુગ્ભોક્તા સુખદો નૈકજોઽગ્રજઃ।અનિર્વિણ્ણઃ સદામર્ષી લોકાધિષ્ઠાનમદ્ભુતઃ 95

અનંત, હવિ ભોગવનારા, ભોક્તા, સુખ આપનારા, અનેક વાર જન્મ લેનારા, સૌથી પહેલાં ઉત્પન્ન, ખેદ રહિત, સદા સહનશીલ, લોકોના અધિષ્ઠાન અને અદ્ભુત છે.

સનાત્સનાતનતમઃ કપિલઃ કપિરવ્યયઃ।સ્વસ્તિદઃ સ્વસ્તિકૃત્સ્વસ્તિ સ્વસ્તિભુક્સ્વસ્તિદક્ષિણઃ 96

પુરાતન, સૌથી પ્રાચીન, કપિલ મુનિ સ્વરૂપ, જળ ખેંચનારા સૂર્ય, અવિનાશી, કલ્યાણ આપનારા, કલ્યાણ કરનારા, સ્વયં કલ્યાણ, કલ્યાણ ભોગવનારા અને શીઘ્ર કલ્યાણ આપનારા છે.

અરૌદ્રઃ કુણ્ડલી ચક્રી વિક્રમ્યૂર્જિતશાસનઃ।શબ્દાતિગઃ શબ્દસહઃ શિશિરઃ શર્વરીકરઃ 97

ક્રૂરતાથી રહિત, મકર કુંડળ ધારણ કરનારા, ચક્રધારી, પરાક્રમી, જેમનું શાસન પ્રબળ છે, શબ્દથી પર, સમસ્ત વેદો દ્વારા વર્ણિત, શીતળ આશ્રય અને પ્રલય રાત્રિ કરનારા છે.

અક્રૂરઃ પેશલો દક્ષો દક્ષિણઃ ક્ષમિણાં વરઃ।વિદ્વત્તમો વીતભયઃ પુણ્યશ્રવણકીર્તનઃ 98

ક્રૂરતા રહિત, સર્વથા મનોહર, કુશળ, શિષ્ટ, ક્ષમાશીલોમાં શ્રેષ્ઠ, વિદ્વાનોમાં ઉત્તમ, ભય રહિત અને જેમનું શ્રવણ તથા કીર્તન બંને પવિત્ર કરે છે.

ઉત્તારણો દુષ્કૃતિહા પુણ્યો દુઃસ્વપ્નનાશનઃ।વીરહા રક્ષણઃ સન્તો જીવનઃ પર્યવસ્થિતઃ 99

સંસાર સાગરથી પાર ઉતારનારા, દુષ્કર્મોનો નાશ કરનારા, પુણ્ય સ્વરૂપ, દુઃસ્વપ્નોનો નાશ કરનારા, જીવોના ભટકાવનો અંત કરનારા, રક્ષક, સત્સ્વરૂપ, સૌનું જીવન અને સૌને ઘેરીને સ્થિત છે.

અનન્તરૂપોઽનન્તશ્રીર્જિતમન્યુર્ભયાપહઃ।ચતુરશ્રો ગભીરાત્મા વિદિશો વ્યાદિશો દિશઃ 100

અનંત રૂપવાળા, અનંત શ્રીવાળા, ક્રોધને જીતનારા, ભય હરનારા, સમચતુષ્કોણ સમાન ન્યાયપૂર્ણ, ગંભીર આત્માવાળા, વિવિધ ફળ આપનારા, મહાન આદેશ આપનારા અને ઉપદેશ કરનારા છે.

અનાદિર્ભૂર્ભુવો લક્ષ્મીઃ સુવીરો રુચિરાઙ્ગદઃ।જનનો જનજન્માદિર્ભીમો ભીમપરાક્રમઃ 101

આદિ રહિત, પૃથ્વીના આધાર, લોકોની શ્રી, ઉત્તમ પરાક્રમવાળા, દેદીપ્યમાન બાજુબંધવાળા, જન્મ આપનારા, પ્રાણીઓના જન્મનું મૂળ, ભયંકર અને ભયંકર પરાક્રમવાળા છે.

આધારનિલયોઽધાતા પુષ્પહાસઃ પ્રજાગરઃ।ઊર્ધ્વગઃ સત્પથાચારઃ પ્રાણદઃ પ્રણવઃ પણઃ 102

સમસ્ત આધારોના આધાર, કોઈથી ધારણ ન કરાયેલા, પુષ્પ ખીલવા સમાન પ્રગટ થનારા, સદા જાગૃત, ઊર્ધ્વગામી, સત્પથ પર ચાલનારા, પ્રાણ આપનારા, પ્રણવ સ્વરૂપ અને સૌ સાથે વ્યવહાર કરનારા છે.

પ્રમાણં પ્રાણનિલયઃ પ્રાણભૃત્પ્રાણજીવનઃ।તત્ત્વં તત્ત્વવિદેકાત્મા જન્મમૃત્યુજરાતિગઃ 103

પ્રમાણ સ્વરૂપ, પ્રાણોના આશ્રય, પ્રાણોને ધારણ કરનારા, પ્રાણોના જીવન, તત્ત્વ સ્વરૂપ, તત્ત્વના જ્ઞાતા, એક જ આત્મા અને જન્મ, મૃત્યુ તથા જરાથી પર છે.

ભૂર્ભુવઃસ્વસ્તરુસ્તારઃ સવિતા પ્રપિતામહઃ।યજ્ઞો યજ્ઞપતિર્યજ્વા યજ્ઞાઙ્ગો યજ્ઞવાહનઃ 104

ત્રણેય લોકો રૂપી વૃક્ષ, પાર ઉતારનારા, સૌને ઉત્પન્ન કરનારા, સૌના પ્રપિતામહ, યજ્ઞ સ્વરૂપ, યજ્ઞના સ્વામી, યજ્ઞ કરનારા, યજ્ઞ જ જેમનાં અંગ છે અને યજ્ઞને વહન કરનારા છે.

યજ્ઞભૃદ્યજ્ઞકૃદ્યજ્ઞી યજ્ઞભુગ્યજ્ઞસાધનઃ।યજ્ઞાન્તકૃદ્યજ્ઞગુહ્યમન્નમન્નાદ એવ ચ 105

યજ્ઞને ધારણ કરનારા, યજ્ઞ કરનારા, યજ્ઞના ફળ ભોક્તા, યજ્ઞ ભોગવનારા, યજ્ઞના સાધન, યજ્ઞને પૂર્ણ કરનારા, યજ્ઞનું રહસ્ય, અન્ન સ્વરૂપ અને અન્ન ખાનારા પણ છે.

આત્મયોનિઃ સ્વયંજાતો વૈખાનઃ સામગાયનઃ।દેવકીનન્દનઃ સ્રષ્ટા ક્ષિતીશઃ પાપનાશનઃ 106

સ્વયં પોતાના ઉત્પત્તિ સ્થાન, સ્વયં ઉત્પન્ન, વરાહ રૂપે પૃથ્વીને ખોદનારા, સામ ગાન કરનારા, દેવકીનંદન, સ્રષ્ટા, પૃથ્વીના સ્વામી અને પાપોનો નાશ કરનારા છે.

શઙ્ખભૃન્નન્દકી ચક્રી શાર્ઙ્ગધન્વા ગદાધરઃ।રથાઙ્ગપાણિરક્ષોભ્યઃ સર્વપ્રહરણાયુધઃ 107

પાંચજન્ય શંખ ધારણ કરનારા, નંદક ખડ્ગ ધારણ કરનારા, સુદર્શન ચક્રધારી, શાર્ઙ્ગ ધનુષવાળા, કૌમોદકી ગદા ધારણ કરનારા, હાથમાં ચક્ર લીધેલા, અક્ષોભ્ય અને જેમનું પ્રત્યેક અંગ રક્ષાનું આયુધ છે.

શ્રી સર્વપ્રહરણાયુધ ૐ નમ ઇતિ।શ્રી સર્વપ્રહરણાયુધ ૐ નમ ઇતિ॥

ૐ, જેમનું પ્રત્યેક અંગ આયુધ છે, તે ભગવાનને નમસ્કાર છે. આ પંક્તિ બે વાર બોલાય છે.
॥ સમાપન પ્રાર્થના ॥

વનમાલી ગદી શાર્ઙ્ગી શઙ્ખી ચક્રી ચ નન્દકી।શ્રીમાન્નારાયણો વિષ્ણુર્વાસુદેવોઽભિરક્ષતુ॥શ્રીમાન્નારાયણો વિષ્ણુર્વાસુદેવોઽભિરક્ષતુ॥શ્રીમાન્નારાયણો વિષ્ણુર્વાસુદેવોઽભિરક્ષતુ॥

વનમાળા ધારણ કરનારા, ગદા, શાર્ઙ્ગ ધનુષ, શંખ, ચક્ર અને નંદક ખડ્ગ ધારણ કરનારા શ્રીમાન નારાયણ વિષ્ણુ વાસુદેવ અમારી ચારે તરફથી રક્ષા કરે. આ શ્લોક ત્રણ વાર બોલાય છે.
॥ ઉત્તર ભાગ, ફલશ્રુતિ ॥

ઇતીદં કીર્તનીયસ્ય કેશવસ્ય મહાત્મનઃ।નામ્નાં સહસ્રં દિવ્યાનામશેષેણ પ્રકીર્તિતમ્॥

આ પ્રમાણે સદા કીર્તન કરવા યોગ્ય મહાત્મા કેશવનાં સહસ્ર દિવ્ય નામ પૂર્ણ રીતે કહેવાયાં.

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં યશ્ચાપિ પરિકીર્તયેત્।નાશુભં પ્રાપ્નુયાત્કિઞ્ચિત્સોઽમુત્રેહ ચ માનવઃ॥

જે મનુષ્ય આને નિત્ય સાંભળે છે અને જે તેનું કીર્તન કરે છે, તેને આ લોકમાં તથા પરલોકમાં કંઈ પણ અશુભ પ્રાપ્ત થતું નથી.

વેદાન્તગો બ્રાહ્મણઃ સ્યાત્ક્ષત્રિયો વિજયી ભવેત્।વૈશ્યો ધનસમૃદ્ધઃ સ્યાચ્છૂદ્રઃ સુખમવાપ્નુયાત્॥

જ્ઞાનનો સાધક વેદાંતને પ્રાપ્ત કરે છે, ક્ષત્રિય વિજયી થાય છે, વૈશ્ય ધનથી સમૃદ્ધ થાય છે અને શ્રમશીલ સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.

ધર્માર્થી પ્રાપ્નુયાદ્ધર્મમર્થાર્થી ચાર્થમાપ્નુયાત્।કામાનવાપ્નુયાત્કામી પ્રજાર્થી ચાપ્નુયાત્પ્રજાઃ॥

ધર્મનો ઇચ્છુક ધર્મ પામે છે, અર્થનો ઇચ્છુક અર્થ પામે છે, કામનાવાળો કામનાઓ પામે છે અને સંતાનનો ઇચ્છુક સંતાન પ્રાપ્ત કરે છે.

ભક્તિમાન્ યઃ સદોત્થાય શુચિસ્તદ્ગતમાનસઃ।સહસ્રં વાસુદેવસ્ય નામ્નામેતત્પ્રકીર્તયેત્॥

જે ભક્તિમાન પુરુષ સદા પ્રાતઃ ઊઠીને, પવિત્ર થઈને અને મનને ભગવાનમાં લગાવીને વાસુદેવનાં આ સહસ્ર નામોનું કીર્તન કરે છે,

યશઃ પ્રાપ્નોતિ વિપુલં જ્ઞાતિપ્રાધાન્યમેવ ચ।અચલાં શ્રિયમાપ્નોતિ શ્રેયઃ પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્॥

તે વિપુલ યશ પ્રાપ્ત કરે છે, પોતાના બંધુઓમાં પ્રધાન થાય છે, અચળ લક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરે છે અને સર્વોત્તમ કલ્યાણ પામે છે.

ન ભયં ક્વચિદાપ્નોતિ વીર્યં તેજશ્ચ વિન્દતિ।ભવત્યરોગો દ્યુતિમાન્ બલરૂપગુણાન્વિતઃ॥

તેને ક્યાંય ભય થતો નથી, તે વીર્ય અને તેજ પ્રાપ્ત કરે છે, તથા રોગ રહિત, કાંતિમાન, બળ, રૂપ અને ગુણોથી યુક્ત થઈ જાય છે.

રોગાર્તો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્।ભયાન્મુચ્યેત ભીતસ્તુ મુચ્યેતાપન્ન આપદઃ॥

રોગી રોગથી મુક્ત થાય છે, બંધાયેલો બંધનથી મુક્ત થાય છે, ભયભીત ભયથી મુક્ત થાય છે અને સંકટગ્રસ્ત સંકટથી મુક્ત થઈ જાય છે.

દુર્ગાણ્યતિતરત્યાશુ પુરુષઃ પુરુષોત્તમમ્।સ્તુવન્નામસહસ્રેણ નિત્યં ભક્તિસમન્વિતઃ॥

જે પુરુષ ભક્તિથી યુક્ત થઈને નિત્ય સહસ્ર નામોથી પુરુષોત્તમની સ્તુતિ કરે છે, તે સમસ્ત કઠિનાઈઓને શીઘ્ર પાર કરી જાય છે.

વાસુદેવાશ્રયો મર્ત્યો વાસુદેવપરાયણઃ।સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા યાતિ બ્રહ્મ સનાતનમ્॥

જે મનુષ્ય વાસુદેવનું શરણ લે છે અને વાસુદેવમાં તત્પર રહે છે, તે સમસ્ત પાપોથી શુદ્ધ થઈને સનાતન બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.

ન વાસુદેવભક્તાનામશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્।જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિભયં નૈવોપજાયતે॥

વાસુદેવના ભક્તોનું કદી ક્યાંય અશુભ થતું નથી, તેમને જન્મ, મૃત્યુ, જરા અને વ્યાધિનો ભય રહેતો નથી.

ઇમં સ્તવમધીયાનઃ શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ।યુજ્યેતાત્મસુખક્ષાન્તિશ્રીધૃતિસ્મૃતિકીર્તિભિઃ॥

જે શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી યુક્ત થઈને આ સ્તોત્રનું અધ્યયન કરે છે, તે આત્મસુખ, ક્ષમા, શ્રી, ધૈર્ય, સ્મૃતિ અને કીર્તિથી યુક્ત થઈ જાય છે.

ન ક્રોધો ન ચ માત્સર્યં ન લોભો નાશુભા મતિઃ।ભવન્તિ કૃતપુણ્યાનાં ભક્તાનાં પુરુષોત્તમે॥

પુરુષોત્તમના પુણ્યશાળી ભક્તોમાં ન ક્રોધ હોય છે, ન માત્સર્ય, ન લોભ અને ન અશુભ બુદ્ધિ.

દ્યૌઃ સચન્દ્રાર્કનક્ષત્રા ખં દિશો ભૂર્મહોદધિઃ।વાસુદેવસ્ય વીર્યેણ વિધૃતાનિ મહાત્મનઃ॥

ચંદ્ર, સૂર્ય અને નક્ષત્રો સહિત દ્યુલોક, આકાશ, દિશાઓ, પૃથ્વી અને મહાસાગર, આ સર્વ મહાત્મા વાસુદેવના સામર્થ્યથી ધારણ કરાયેલાં છે.

સસુરાસુરગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્।જગદ્વશે વર્તતેદં કૃષ્ણસ્ય સચરાચરમ્॥

દેવ, અસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસો સહિત આ સંપૂર્ણ ચરાચર જગત શ્રીકૃષ્ણના વશમાં રહે છે.

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિઃ સત્ત્વં તેજો બલં ધૃતિઃ।વાસુદેવાત્મકાન્યાહુઃ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ॥

ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સત્ત્વ, તેજ, બળ, ધૈર્ય, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ, આ સર્વ વાસુદેવ સ્વરૂપ જ કહેવાયાં છે.

સર્વાગમાનામાચારઃ પ્રથમં પરિકલ્પતે।આચારપ્રભવો ધર્મો ધર્મસ્ય પ્રભુરચ્યુતઃ॥

સમસ્ત શાસ્ત્રોમાં આચારને જ પ્રથમ માનવામાં આવ્યો છે. આચારથી ધર્મ ઉત્પન્ન થાય છે અને ધર્મના સ્વામી અચ્યુત છે.

ઋષયઃ પિતરો દેવા મહાભૂતાનિ ધાતવઃ।જઙ્ગમાજઙ્ગમં ચેદં જગન્નારાયણોદ્ભવમ્॥

ઋષિ, પિતર, દેવ, મહાભૂત, ધાતુ તથા આ ચર અને અચર જગત, આ સર્વ નારાયણથી જ ઉત્પન્ન થયાં છે.

યોગો જ્ઞાનં તથા સાઙ્ખ્યં વિદ્યાઃ શિલ્પાદિકર્મ ચ।વેદાઃ શાસ્ત્રાણિ વિજ્ઞાનમેતત્સર્વં જનાર્દનાત્॥

યોગ, જ્ઞાન, સાંખ્ય, વિદ્યાઓ, શિલ્પ આદિ કર્મ, વેદ, શાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાન, આ સર્વ જનાર્દનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

એકો વિષ્ણુર્મહદ્ભૂતં પૃથગ્ભૂતાન્યનેકશઃ।ત્રીન્ લોકાન્ વ્યાપ્ય ભૂતાત્મા ભુઙ્ક્તે વિશ્વભુગવ્યયઃ॥

વિષ્ણુ એક જ મહાન ભૂત છે, પૃથક પ્રાણી અનેક છે. ત્રણેય લોકોમાં વ્યાપ્ત થઈને ભૂતાત્મા અવિનાશી વિશ્વભુક તેમનો ભોગ કરે છે.

ઇમં સ્તવં ભગવતો વિષ્ણોર્વ્યાસેન કીર્તિતમ્।પઠેદ્ય ઇચ્છેત્પુરુષઃ શ્રેયઃ પ્રાપ્તું સુખાનિ ચ॥

જે પુરુષ કલ્યાણ અને સુખ પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે છે, તે વ્યાસ દ્વારા કહેવાયેલા ભગવાન વિષ્ણુના આ સ્તોત્રનો પાઠ કરે.

વિશ્વેશ્વરમજં દેવં જગતઃ પ્રભુમવ્યયમ્।ભજન્તિ યે પુષ્કરાક્ષં ન તે યાન્તિ પરાભવમ્॥ન તે યાન્તિ પરાભવમ્ ૐ નમ ઇતિ॥

જે વિશ્વના ઈશ્વર, અજન્મા, દેવ, જગતના સ્વામી, અવિનાશી કમળનયન ભગવાનનું ભજન કરે છે, તેઓ કદી પરાભવ પામતા નથી. તેઓ કદી પરાભવ પામતા નથી.

અર્જુન ઉવાચ।પદ્મપત્રવિશાલાક્ષ પદ્મનાભ સુરોત્તમ।ભક્તાનામનુરક્તાનાં ત્રાતા ભવ જનાર્દન॥

અર્જુને કહ્યું, હે કમળપત્ર જેવા વિશાળ નેત્રોવાળા, હે પદ્મનાભ, હે દેવોત્તમ, પોતાના અનુરક્ત ભક્તોના રક્ષક બનો, હે જનાર્દન.

શ્રીભગવાનુવાચ।યો માં નામસહસ્રેણ સ્તોતુમિચ્છતિ પાણ્ડવ।સોઽહમેકેન શ્લોકેન સ્તુત એવ ન સંશયઃ॥સ્તુત એવ ન સંશયઃ॥

ભગવાને કહ્યું, હે પાંડવ, જે મને સહસ્ર નામોથી સ્તુતિ કરવા ઇચ્છે છે, તેણે એક જ શ્લોકથી મારી સ્તુતિ કરી લીધી, આમાં સંશય નથી. સ્તુતિ કરી લીધી, આમાં સંશય નથી.

વ્યાસ ઉવાચ।વાસનાદ્વાસુદેવસ્ય વાસિતં તે જગત્ત્રયમ્।સર્વભૂતનિવાસોઽસિ વાસુદેવ નમોઽસ્તુ તે॥

વ્યાસજીએ કહ્યું, વાસુદેવના સર્વત્ર નિવાસ કરવાના કારણે ત્રણેય લોક તેમનાથી વ્યાપ્ત છે. આપ સમસ્ત પ્રાણીઓના નિવાસ છો, હે વાસુદેવ, આપને નમસ્કાર છે.

પાર્વત્યુવાચ।કેનોપાયેન લઘુના વિષ્ણોર્નામસહસ્રકમ્।પઠ્યતે પણ્ડિતૈર્નિત્યં શ્રોતુમિચ્છામ્યહં પ્રભો॥

પાર્વતીએ પૂછ્યું, હે પ્રભુ, કયા સરળ ઉપાયથી વિદ્વાનો નિત્ય વિષ્ણુ સહસ્રનામનો પાઠ કરે છે, હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.

ઈશ્વર ઉવાચ।શ્રીરામ રામ રામેતિ રમે રામે મનોરમે।સહસ્રનામ તત્તુલ્યં રામનામ વરાનને॥શ્રીરામ નામ વરાનન ૐ નમ ઇતિ॥

શિવે કહ્યું, હું મનોહર રામ નામમાં રમણ કરું છું, રામ રામ રામ. હે સુમુખી, રામનું એક નામ જ સહસ્ર નામોના તુલ્ય છે.

બ્રહ્મોવાચ।નમોઽસ્ત્વનન્તાય સહસ્રમૂર્તયે સહસ્રપાદાક્ષિશિરોરુબાહવે।સહસ્રનામ્ને પુરુષાય શાશ્વતે સહસ્રકોટિયુગધારિણે નમઃ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું, અનંત, સહસ્ર રૂપવાળા, સહસ્ર ચરણ, નેત્ર, શિર, ઊરુ અને ભુજાવાળા, સહસ્ર નામવાળા, શાશ્વત પુરુષ અને સહસ્ર કોટિ યુગોને ધારણ કરનારાને નમસ્કાર છે.

સઞ્જય ઉવાચ।યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ।તત્ર શ્રીર્વિજયો ભૂતિર્ધ્રુવા નીતિર્મતિર્મમ॥

સંજયે કહ્યું, જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધર અર્જુન છે, ત્યાં શ્રી, વિજય, વિભૂતિ અને અચળ નીતિ છે, આ જ મારો મત છે.

શ્રીભગવાનુવાચ।અનન્યાશ્ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે।તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્॥

ભગવાને કહ્યું, જે અનન્ય ભાવે મારું ચિંતન કરતાં મારી ઉપાસના કરે છે, તે નિત્યયુક્ત ભક્તોનો યોગક્ષેમ હું સ્વયં વહન કરું છું.

પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્।ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય સમ્ભવામિ યુગે યુગે॥

સાધુઓની રક્ષા માટે, દુષ્કર્મ કરનારાઓના વિનાશ માટે અને ધર્મની સ્થાપના માટે હું યુગે યુગે પ્રગટ થાઉં છું.

આર્તાઃ વિષણ્ણાઃ શિથિલાશ્ચ ભીતાઃ ઘોરેષુ ચ વ્યાધિષુ વર્તમાનાઃ।સઙ્કીર્ત્ય નારાયણશબ્દમાત્રં વિમુક્તદુઃખાઃ સુખિનો ભવન્તિ॥

જે પીડિત, વિષણ્ણ, શિથિલ અને ભયભીત છે તથા ભયંકર રોગોમાં પડ્યા છે, તેઓ કેવળ નારાયણ શબ્દનું કીર્તન કરીને દુઃખથી મુક્ત થઈને સુખી થઈ જાય છે.

કાયેન વાચા મનસેન્દ્રિયૈર્વા બુદ્ધ્યાત્મના વા પ્રકૃતેઃ સ્વભાવાત્।કરોમિ યદ્યત્સકલં પરસ્મૈ નારાયણાયેતિ સમર્પયામિ॥

શરીર, વાણી, મન, ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ, આત્મા અથવા પ્રકૃતિના સ્વભાવથી હું જે કંઈ પણ કરું છું, તે સર્વ પરમ નારાયણને સમર્પિત કરું છું.

ઇતિ શ્રીમહાભારતે શતસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં વૈયાસિક્યાં અનુશાસનપર્વણિ મોક્ષધર્મે ભીષ્મયુધિષ્ઠિરસંવાદે શ્રીવિષ્ણોર્દિવ્યસહસ્રનામસ્તોત્રં સમ્પૂર્ણમ્॥

આ પ્રમાણે વ્યાસ રચિત મહાભારતના અનુશાસન પર્વ અંતર્ગત મોક્ષધર્મમાં ભીષ્મ અને યુધિષ્ઠિરના સંવાદમાં શ્રીવિષ્ણુનું દિવ્ય સહસ્રનામ સ્તોત્ર સંપૂર્ણ થયું.

અર્થ અને લાભ

વિષ્ણુ સહસ્રનામ ભગવાન વિષ્ણુનાં એક હજાર નામોની સ્તુતિ છે. તે મહાભારતના અનુશાસન પર્વમાં આવે છે, જ્યાં બાણશય્યા પર સૂતેલા ભીષ્મ પિતામહ યુધિષ્ઠિરના આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે કે સમસ્ત પ્રાણીઓનો એક આશ્રય કોણ છે અને કોનો જપ કરવાથી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે. ભીષ્મનો ઉત્તર જ આ સ્તોત્ર છે. આદિ શંકરાચાર્યે તેના પર લખેલું ભાષ્ય તેમની સૌથી પ્રસિદ્ધ રચનાઓમાં ગણાય છે.

સહસ્રનામનો અર્થ છે એક હજાર નામ. અહીં પ્રત્યેક નામ કેવળ સંજ્ઞા નથી, પણ એક ગુણનું વર્ણન છે. વિશ્વમ્ એટલે જે સ્વયં વિશ્વ છે, ભૂતકૃત્ એટલે પ્રાણીઓના રચયિતા, અચ્યુત એટલે જે પોતાના સ્વરૂપથી કદી પડતા નથી, શરણમ્ એટલે શરણ આપનારા, ભયનાશન એટલે ભયનો નાશ કરનારા. તેથી તેનો પાઠ કેવળ જપ નથી, એક ચિંતન પણ છે, જેમાં મન ઈશ્વરને સમજવાના એક હજાર માર્ગોમાંથી પસાર થાય છે.

હનુમાન ચાલીસા જ્યાં સ્તુતિ છે અને બજરંગ બાણ જ્યાં તાત્કાલિક સહાયની પુકાર છે, ત્યાં વિષ્ણુ સહસ્રનામ એક શાંત સ્મરણ છે. અહીં ભક્ત કોઈ એક વસ્તુ માગતો નથી, તે ભગવાનના સંપૂર્ણ સ્વરૂપમાં મન લગાવે છે. એ જ કારણે ફલશ્રુતિ કહે છે કે ધર્મનો ઇચ્છુક ધર્મ પામે છે, ધનનો ઇચ્છુક ધન પામે છે અને જ્ઞાનનો સાધક વેદાંત સુધી પહોંચે છે.

પરંપરા અનુસાર નિયમિત પાઠથી માનવામાં આવે છે:

  • ભય અને ચિંતામાંથી મુક્તિ, ફલશ્રુતિ સ્પષ્ટ કહે છે, ન ભયં ક્વચિદાપ્નોતિ.
  • રોગ અને સંકટમાંથી રાહત, રોગાર્તો મુચ્યતે રોગાત્, રોગી રોગથી અને બંધાયેલો બંધનથી મુક્ત થાય છે.
  • મનની શાંતિ અને સ્પષ્ટતા, ભક્તમાં ક્રોધ, માત્સર્ય અને લોભ રહેતાં નથી.
  • સ્થિર સમૃદ્ધિ, અચલાં શ્રિયમ્, ચંચળ નહીં પણ અચળ લક્ષ્મી.
  • પરિવાર અને ઘરની રક્ષા, શનિવાર અને એકાદશીએ તેનો પાઠ વિશેષ રૂપે થાય છે.
  • આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ, ચિત્તની શુદ્ધિ અને અંતે સનાતન પદની પ્રાપ્તિ.

સૂચના: આ સર્વ પરંપરાગત શ્રદ્ધા પર આધારિત માન્યતાઓ છે. કોઈ પણ શારીરિક કે માનસિક રોગ માટે યોગ્ય ચિકિત્સકની સલાહ અવશ્ય લો.

હનુમાન ચાલીસા ગુજરાતીમાં પણ વાંચો

બજરંગ બાણ ગુજરાતીમાં પણ વાંચો

પાઠ કેવી રીતે કરવો

  • સમય: પ્રાતઃ સ્નાન પછીનો સમય સર્વોત્તમ મનાય છે. સ્તોત્ર સ્વયં કહે છે, ભક્તિમાન્ યઃ સદોત્થાય શુચિઃ. સાંજનો પાઠ પણ પ્રચલિત છે.
  • દિવસ: શનિવાર અને એકાદશી વિશેષ રૂપે શુભ મનાય છે. વૈકુંઠ એકાદશી અને કાર્તિક માસનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.
  • દિશા: સ્વચ્છ આસન પર પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મુખ કરીને વિષ્ણુ, નારાયણ, વેંકટેશ અથવા શ્રીકૃષ્ણના ચિત્ર સામે બેસો.
  • તૈયારી: દીવો પ્રગટાવો, તુલસી દલ, ચંદન અને પુષ્પ અર્પણ કરો. તુલસી ભગવાન વિષ્ણુને વિશેષ પ્રિય છે.
  • ક્રમ: પહેલાં મંગલાચરણ અને ધ્યાન, પછી 107 શ્લોક, ત્યાર બાદ ફલશ્રુતિ. અંતે વનમાલી ગદી શાર્ઙ્ગી શ્લોક ત્રણ વાર બોલાય છે.
  • અવધિ: સામાન્ય ગતિએ સંપૂર્ણ પાઠમાં લગભગ ત્રીસથી પાંત્રીસ મિનિટ લાગે છે. સમય ઓછો હોય તો પરંપરા સ્વયં ઉપાય બતાવે છે, શિવ કહે છે કે રામ નામ જ સહસ્ર નામના તુલ્ય છે.
  • ભાવ: શુદ્ધ ઉચ્ચારણ અને સ્થિર મન ગતિ કરતાં વધુ મહત્ત્વનાં છે. અર્થ સમજતાં ધીરે વાંચવું ઝડપથી પૂરું કરવા કરતાં ઘણું વધુ ફળદાયી છે.
  • શરૂઆત કરનારા માટે: થોડાં અઠવાડિયાં સુધી રોજ સાંભળો, પછી સાથે બોલવાનું શરૂ કરો. પહેલાં ધ્યાન શ્લોક શીખો, પછી દસ દસ શ્લોક ઉમેરતા જાઓ.
  • બાળકો માટે: શુક્લામ્બરધરં વિષ્ણું અને શાન્તાકારં ભુજગશયનંથી શરૂઆત કરાવો, આ નાના છે અને ઉચ્ચારણ માટે સરળ છે.
  • કોઈ પ્રતિબંધ નથી: ફલશ્રુતિ સ્વયં સર્વ વર્ગોનું નામ લઈને તેમનું ફળ બતાવે છે, આ સ્તોત્ર સદા સૌ માટે ખુલ્લું રહ્યું છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું વિષ્ણુ સહસ્રનામ ગુજરાતી PDF મફત ડાઉનલોડ કરી શકાય?

હા. આ પૃષ્ઠ પર આપેલું ડાઉનલોડ બટન સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક છે. તેમાં સંપૂર્ણ પાઠ છે, મંગલાચરણ, ધ્યાન શ્લોક, 107 શ્લોક અને ફલશ્રુતિ, જેને તમે છાપી શકો છો કે મોબાઇલમાં રાખી શકો છો.

વિષ્ણુ સહસ્રનામની રચના કોણે કરી?

તેને કુરુક્ષેત્રમાં ભીષ્મ પિતામહે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવ્યું હતું અને વેદવ્યાસે મહાભારતના અનુશાસન પર્વમાં તેને લિપિબદ્ધ કર્યું. વિનિયોગમાં વ્યાસને ઋષિ, અનુષ્ટુપને છંદ અને શ્રીકૃષ્ણને દેવતા કહેવાયા છે.

સંપૂર્ણ પાઠમાં કેટલો સમય લાગે છે?

સામાન્ય ગતિએ લગભગ ત્રીસથી પાંત્રીસ મિનિટ. કેવળ 107 શ્લોક વાંચવામાં લગભગ વીસથી પચીસ મિનિટ લાગે છે.

શું ખરેખર બરાબર એક હજાર નામ છે?

સ્તોત્રમાં એક હજાર નામ છે, પરંતુ કેટલાંક નામ એકથી વધુ વાર આવે છે, જેમ કે વિષ્ણુ, વાસુદેવ, શિવ અને પદ્મનાભ. આદિ શંકરાચાર્ય સહિત પરંપરાગત ભાષ્યકારો પ્રત્યેક પુનરાવૃત્તિનો પ્રસંગ અનુસાર ભિન્ન અર્થ કરે છે, તેથી સંખ્યા એક હજાર જ મનાય છે.

અહીં 107 શ્લોક કેમ છે જ્યારે પ્રાયઃ 108 કહેવાય છે?

સ્તોત્રમાં નામોના 107 ક્રમાંકિત શ્લોક છે, ત્યાર બાદ શ્રી સર્વપ્રહરણાયુધ ૐ નમ ઇતિ પંક્તિ આવે છે. કેટલાક પ્રકાશિત સંસ્કરણો આ જ પંક્તિને 108મો શ્લોક ગણી લે છે, તેમાંથી જ આ પ્રચલિત સંખ્યા આવી. પાઠ બંનેમાં એક જ છે.

પાઠનો સૌથી ઉત્તમ સમય કયો છે?

પ્રાતઃ સ્નાન પછીનો સમય સર્વોત્તમ મનાય છે. શનિવાર અને એકાદશી વિશેષ રૂપે શુભ છે, તથા વૈકુંઠ એકાદશીએ તેનો પાઠ ખૂબ વ્યાપક રૂપે થાય છે.

શું સ્ત્રીઓ અને બાળકો તેનો પાઠ કરી શકે?

હા, કોઈ પ્રતિબંધ નથી. ફલશ્રુતિ સ્વયં પ્રત્યેક વર્ગ માટે ફળ બતાવે છે અને અનેક ઘરોમાં બાળકોને આ શીખવવામાં આવે છે. શરૂઆત ધ્યાન શ્લોકોથી કરાવો, તે નાના અને સરળ છે.

વિષ્ણુ સહસ્રનામ અને લલિતા સહસ્રનામમાં શું તફાવત છે?

બંને એક હજાર નામોનાં સ્તોત્ર છે પરંતુ ભિન્ન દેવતાઓનાં. વિષ્ણુ સહસ્રનામ ભગવાન વિષ્ણુની સ્તુતિ છે અને મહાભારતમાંથી આવે છે, જ્યારે લલિતા સહસ્રનામ જગદંબાની સ્તુતિ છે અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાંથી આવે છે.

વિષ્ણુ સહસ્રનામના સૌથી પ્રસિદ્ધ શ્લોક કયા છે?
  • શુક્લામ્બરધરં વિષ્ણું શશિવર્ણં ચતુર્ભુજમ્.
  • શાન્તાકારં ભુજગશયનં પદ્મનાભં સુરેશમ્.
  • ૐ વિશ્વં વિષ્ણુર્વષટ્કારો ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુઃ.
  • શ્રીરામ રામ રામેતિ રમે રામે મનોરમે.
  • યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ.
શું કોઈ નાનો ઉપાય પણ છે?

સ્તોત્ર સ્વયં તેનો ઉત્તર આપે છે. જ્યારે પાર્વતી સરળ ઉપાય પૂછે છે ત્યારે શિવ કહે છે કે રામ નામનો જપ સહસ્ર નામોના તુલ્ય છે, સહસ્રનામ તત્તુલ્યં રામનામ વરાનને. એ જ પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે જે સહસ્ર નામોથી સ્તુતિ કરવા ઇચ્છે છે, તેણે એક જ શ્લોકથી સ્તુતિ કરી લીધી.